Wtorek, 4 lipca 2006

Uciekają za granicę przed wojskiem

PAP 00:55

Młodzi Polacy znaleźli nową metodę uniknięcia zasadniczej służby wojskowej - wyjeżdżają za granicę do prac sezonowych. Jak tak dalej pójdzie, WKU będą zmuszone powoływać tych, którym dotąd odraczały obowiązek służby - uważa "Gazeta Krakowska".

Masowy wyjazd młodych ludzi do pracy za granicą sprawił, że w Tarnowie są duże kłopoty ze znalezieniem poborowych, którzy zasililiby szeregi polskiej armii. Tarnowska Wojskowa Komenda Uzupełnień poszukuje około 1500 takich "emigrantów". Tak samo jest w Nowym Targu. W Krakowie i Nowym Sączu zjawisko "lewych" wyjazdów również występuje, chociaż na znacznie mniejszą skalę.

Tak źle z kandydatami do służby wojskowej jeszcze w Tarnowie nie było. Ponieważ poborowi wyjechali, do służby będą powoływani ci, którym do tej pory z różnych względów była ona odraczana. Mundur ubiorą m.in. ojcowie, mężowie i rolnicy.

Złożyło się na to kilka czynników: niż demograficzny, znaczne skrócenie czasu służby, a na dodatek masowe wyjazdy młodych ludzi za granicę w poszukiwaniu pracy - wylicza komendant WKU w Tarnowie ppłk Piotr Kubina. Mówi, że teraz, kiedy służbę skrócono z 24 do 9 miesięcy, rotacja wśród poborowych jest niemal trzykrotnie większa. Ludzi nie ma już skąd brać.

Podobną jak w Tarnowie liczbę poborowych uchylających się od służby podaje ppłk Krzysztof Cypara, komendant WKU w Nowym Targu. Problem dotyczy całego kraju, nie tylko Małopolski - ocenia podpułkownik. Ludzie wyjeżdżają za granicę ze względu na bezrobocie, ale można też to traktować jako uchylanie się od służby. To, że w Tarnowie i w Nowym Targu te liczby są tak duże, wynika ze specyfiki terenu. W Krakowie większość osób studiuje i stąd takie różnice - tłumaczy. (PAP)

„Ułani! Nadeszła wreszcie chwila, w której nasz Pierwszy Pułk został pułkiem polskim. Wszyscy żołnierze niechaj się zgłaszają w naszej kadrze w Rakowicach. Ochotników zgłaszających się przyjmuje biuro werbunkowe w Rakowicach, koszary kawalerii. Oficerowie Pierwszego Pułku „Rakowice”.
Takiej treści afisze rozlepiono na ulicach Krakowa w listopadzie 1918 roku.
Spieszony Pułk (konie oddał w 1917 roku), latem 1918 roku znajdował się na Ukrainie w Jekaterynosławiu. Wtedy to z inicjatywy rtm. Stefana Dembińskiego powstało w nim sprzysiężenie powiązane z POW. Za główny cel obrano sobie niedopuszczenie do przetransportowania Pułku na Bałkany co zostało zapowiedziane. Dzięki pomocy polskich kolejarzy i w porozumieniu z POW udało się przetransportować prawie cały Pułk do Kadry (szwadronu zapasowego) stacjonującej wówczas w Kluczach pod Olkuszem. Tylko jeden z eszelonów, złożony z dowództwa i mieszanych narodowościowo ułanów został przejęty i rozbrojony przez Ukraińców w Podwołoczyskach.
Pod komendą rtm. Stefana Zabielskiego Polacy w kadrze zabezpieczyli przed kradzieżą zasobne magazyny oraz rozbroili i zwolnili obcych narodowościowo ułanów. Zakonspirowane komórki POW istniały w kadrze już od 1915 roku. 1 listopada 1918 roku powiadomiono Komendę POW w Olkuszu o przejściu oddziału do Wojska Polskiego.
Zgodnie z rozkazem Komendy Wojsk Polskich w Krakowie z 31 października 1918 roku Pułk zachowywał swą nazwę 1 Pułk Ułanów z dodanym członem „Ziemi Krakowskiej”. Przez pewien czas oficerowie dawnym zwyczajem c.k. armii używali tytułu „królewsko-polski”.
Na początku grudnia Pułk przeniesiono do koszar w Rakowicach. Jednocześnie w powiatach Małopolski Zachodniej rozpoczęto akcję ochotniczego werbunku byłych żołnierzy i wszystkich chętnych do służby w Pułku. Należy pamiętać, że dużą rolę przy organizacji Pułku odegrali oficerowie i żołnierze byłego 2 Pułku Ułanów księcia Szwarcenberga z armii austro-węgierskiej z mjr. Henrykiem Brzezowskim na czele. Pułk ten stacjonował przed I WŚ w Tarnowie.
W połowie listopada dowódca Pułku został mianowany płk. Roman Kawecki, który przechodząc na wyższe stanowisko zdał oddział ppłk. Adamowi Kicińskiemu dnia 14 stycznia 1919 roku.
Rozkazem z 30 grudnia 1918 roku został zmieniony nr Pułku na 8. Ostatecznie od kwietnia 1919 roku pełna nazwa oddziału brzmiała 8 Pułk Ułanów księcia Józefa Poniatowskiego. Nawiązano w ten sposób do korzeni Pułku czyli do Dywizjonu Ułańskiego wystawionego przez ówczesnego majora wojsk austriackich księcia Józefa Poniatowskiego, we Lwowie w 1784 roku.
18 stycznia 1919 roku na Front Śląski odszedł pieszy 2 szwadron w sile 70 ludzi pod dowództwem por. Kazimierza Starzeńskiego, do którego 24 stycznia dołączyła obsługa 1 km składająca się z 6 żołnierzy. 2 lutego oddział wzmocniony został przez kolejnych 100 podoficerów i ułanów. Odtąd 2 szwadron liczył pełne 4 plutony i jako formacja piesza walczył w Grupie płk. Latinika na Froncie Śląskim do marca 1919 roku.
10 marca, poprzez Rakowice przerzucono go do Twierdzy Przemyśl, której dowództwo włączyło go w skład Grupy rtm. Dunin-Borkowskiego. W jej składzie walczył, wciąż spieszony, od 14 marca 1919 roku.
21 stycznia 1919 roku do Grupy gen. Rydza-Śmigłego na Wołyń ruszył II Dywizjon rtm. Stefan Dembińskiego złożony z konnego 3 szwadronu por. Rudolfa Ruppa i półszwadronu km por. Jerzego Sosnowskiego. Liczył on 6 oficerów, 119 podoficerów i ułanów i 140 koni.
Dywizjon walczył z Ukraińcami na Wołyniu m.in. o Kowel, Hołub i Maniewicze
7 i 8 maja dołączył do niego 4 szwadron por. Kornela Krzeczunowicza, reszta szwadronu km oraz szwadron techniczny. Dywizjon nie wziął jednak udziału w walkach jako całość lecz został podzielony pomiędzy poszczególne grupy wojsk polskich. Stan taki trwał do ostatnich dni maja 1919 roku kiedy to już w całości toczy walki z oddziałami sowieckimi nad Styrem.
Następnie szwadrony Pułku brały udział w działaniach na Równe , a następnie w okolicach Korca i nad Słuczą.
Pomimo typowych działań w charakterze jazdy dywizyjnej zdarzały się akcje zbliżone do akcji kawalerii samodzielnej. Przykładem tego może być „zagon” szwadronów 5 i 8 pułków na Ołykę.
W odwodzie oddziałów gen. Iwaszkiewicza znalazł się wtenczas pieszy 2 szwadron, który w trakcie trwania ofensywy – 24 maja - został podporządkowany Grupie płk. Władysława Sikorskiego obejmującej kombinowaną dywizję piechoty walczącej z kontratakującymi oddziałami ukraińskimi.
18 czerwca 1919 roku powołano do życia 4 Brygadę Jady. Na jej dowódcę wyznaczono płk. Romana Żabę, a podlegały mu 6,8 i 9 pułki ułanów oraz 4 Dywizjon Artylerii Konnej. Sytuacja na froncie spowodowała jednak, że jej sformowanie stało się możliwe dopiero sierpniu.
Wtedy to także do II Dywizjonu dołączają 2 szwadron oraz dowódca Pułku z 1 szwadronem.

Szwadrony liniowe w polskiej jeździe składały się wówczas z reguły z 4 plutonów po 2 lub 4 sekcje złożone z 6 do 8 jeźdźców. Niekiedy przydzielano im patrol telefoniczny na wózku, a następnie na taczance. Nieodłącznym elementem szwadronu liniowego był jego tabor bojowy składający się z kuchni, wozu amunicyjnego, wozu prowiantowego i 2 wozów furażowych.
Szwadron km złożony był z 2 lub 3 plutonów po 4 km-y początkowo tylko na jukach.
Szwadrony techniczne miały zwykle tak niewiele materiału, że z reguły nie różniły się od szwadronów liniowych (do 8 Pułku taki szwadron dołączył w styczniu 1920 roku i tych właśnie powodów został przemianowany na 5 szwadron liniowy).

Jesienią 1919 roku Pułk walczył wraz z oddziałami 13 Dywizji Piechoty na linii rzeki Słuczy. Straty bojowe w toku ciągłych, krwawych walk podjazdowych nie były jedyną przyczyną spadku liczebności Pułku opiewającj wówczas na trzystukilkudziesięciu ludzi i 4 km. Ciężka służba w połączeniu ze złymi warunkami bytowymi powodowały liczne przypadki zachorowań na tyfus plamisty.
W listopadzie do oddziału przybyło dwóch oficerów: dotychczasowy dowódca szwadronu zapasowego mjr Henryk Brzezowski oraz rtm. W.S.Mitchell pochodzący z armii amerykańskiej walczącej podczas I WŚ we Francji.
3 lutego 1920 roku płk. Kiciński zdecydował się rozdzielić ułanów 2 szwadronu pomiędzy pozostałe szwadrony, a podoficerów wysłać do Rakowic , gdzie wraz z przebywającym tam na urlopie dowódcą tego szwadronu mieli sformować nowy 2 szwadron
.
4 lutego dowódcą Pułku został mianowany mjr. Henryk Brzezowski.
Skrwawiony Pułk pomiędzy 5 a 7 lutego udał się na odpoczynek do Zasławia
1 marca stan liczebny Pułku wynosił 12 oficerów, 296 podoficerów i ułanów oraz 80 ludzi obsługujących 6 ckm jucznych. Ponadto posiadał 446 koni wierzchowych, 18 jucznych i 144 taborowe, a także 37 wozów.

19 marca Pułk wyruszył ponownie nad Słucz i dzień później stanął w Smordyłowie oraz Rohaczowie. Nad Słuczą Pułk walczył do końca drugiej dekady kwietnia 1920 roku w ramach 4 Brygady Jazdy, jednocześnie współdziałając z oddziałami 7 Dywizji Piechoty, dokonując m.in., w dniach 7 i 8 kwietnia, wypadu na Hutę Zaborecką, gdzie rozbito znaczne siły wroga oraz wzięto sporo zdobyczy.
12 kwietnia z Rakowic wyruszył do Pułku „nowy” 2 szwadron. Nie zdążył jednak dołączyć do macierzystej jednostki przed rozpoczęciem ofensywy kijowskiej, gdyż został zatrzymany do dyspozycji dowództwa 2 Armii. Ze swoimi 4 oficerami i 100 podoficerów i ułanów stanowiłby dla Pułku znaczne wzmocnienie. Złączył się z Pułkiem dopiero 4 czerwca.
Przed ofensywą w Pułku trwały intensywne do niej przygotowania.
W dniu rozpoczęcia natarcia - 24 kwietnia – Pułk liczył 328 szabel i 6 km.

1,3 i 4 szwadrony liniowe, szwadron techniczny, który pełnił rolę 5 szwadronu liniowego oraz szwadron km, od 24 kwietnia 1920 roku brały udział m.in. w zagonie na Koziatyn, zajęciu Białej Cerkwi i Korsunia. Po rozpoczęciu ofensywy sowieckiej, pod Rohoźną następuje pierwsze zetknięcie Pułku z oddziałami 1 Armii Konnej Siemiona Budionnego. Pod Wernyhorodkiem, w ramach 1 Dywizji Jazdy, Pułk toczył krwawe walki, a jego stan topnieje do 267 szabel. Pod Czerwoną poniósł kolejne ciężkie straty. Pod koniec czerwca stan Pułku wynosił już tylko 144 żołnierzy, a po bitwie pod Kilikijowem 100 ludzi i z takimi siłami walczył pod Równem. Wykrwawiony odchodzi do Zamościa celem uzupełnienia. Po reorganizacji i powiększeniu stanu do blisko 600 szabel Pułk zdobył Beresteczko. Spieszony Pułk znów poniósł ciężkie straty w ludziach pod Stanisławczykiem, a w wyniku pomyłkowego zbombardowania koniowodnych przez polskich lotników – również w koniach.
Następnie wykrwawiał się w walkach z przeważającymi siłami Budionnego pod Zawidzem, Mikołajowem, Beresteczkiem i Brodami. Jego straty w tym czasie sięgały 1/3 stanu.
12 sierpnia ppłk. Brzezowski objął dowództwo 7 Brygady Jazdy, a na jego miejsce przyszedł mjr Karol Rómmel.
W tym czasie Budionny ruszył na Lwów, a 8 Pułk Ułanów i cała 1 Dywizja Jazdy otrzymała zadanie obrony miasta. W zwycięskiej dla Polaków bitwie pod Artasowem mjr. Rómmel został ranny, więc obowiązki dowódcy Pułku przejął rtm. Krzeczunowicz.
Nastąpił pościg za cofającym się Budionnym, który spod Sokala próbował jednak uderzyć na Zamość.
31 sierpnia doszło pod Komarowem do największej, kawaleryjskiej bitwy XX wieku, w której Ułani księcia Józefa odegrali ważną rolę, przyczyniając się do zwycięstwa Polaków. (patrz post PUŁKOWNIKA – KOMARÓW).
Po przegrupowaniu Pułk brał udział w ofensywie na Wołyń. 1 października stanął na odpoczynek w Korcu, a następnie brał udział w zagonie na Korosteń, po czym 13 października wrócił do Korca, gdzie przyszedł rozkaz o zaprzestaniu ognia.

15 października wrócił do Pułku mjr. Karol Rómmel, któremu dowództwo zdał rtm. Krzeczunowicz. Objął on jednak dowództwo ponownie 28 grudnia 1920 roku i dowodził do 30 marca 1921 roku, kiedy przekazał Pułk mjr. Stanisławowi Riess-Riesenhorstowi.

Po kilkumiesięcznym postoju w okolicach Łucka, a później Kamionki Strumiłowej, 8 maja Pułk przybył do swego stałego garnizonu w Krakowie.

W dwuletnich walkach poległo 9 oficerów i 99 szeregowych.
63 żołnierzy Pułku odznaczono Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari, w tym 16 pośmiertnie.
Przyznano 296 Krzyży Walecznych.
Pułk zdobył ponad 100 jeńców, 8 dział, 28 ckm, około 400 karabinów, wiele innego sprzętu oraz 2 sowieckie sztandary.
W roku 1920 kadra 8 Pułku zorganizowała dodatkowo 108 Rezerwowy Pułk Ułanów (późniejszy 20 Pułk Ułanów) oraz 208 Ochotniczy Pułk Ułanów – „Krakusów”, który następnie został włączony do macierzystego Pułku.

(na podstawie wspaniałych opracowań PP. Aleksandra Smolińskiego i Lesława Kukawskiego)

Przykro mi ale teraz tylko w takiej formie mogę go udostępnić.

ROZPORZĄDZENIE
MINISTRA OBRONY NARODOWEJ
z dnia .......-...........- ...............r.
zmieniające rozporządzenie w sprawie wojewódzkich sztabów wojskowych i wojskowych komend uzupełnień
Na podstawie art. 14 ust. 6 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 241, poz. 2416, z późn. zm.1)) zarządza się, co następuje:
§1.W rozporządzeniu Ministra Obrony Narodowej z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie wojewódzkich sztabów wojskowych i wojskowych komend uzupełnień (Dz. U. Nr 66, poz. 613, z 2006 r. Nr 121, pz. 839 oraz z 2009 r. Nr 47, poz. 385) wprowadza się następujące zmiany:
1) § 3 otrzymuje brzmienie:
„§ 3. Tworzy się następujące wojskowe komendy uzupełnień oraz ustala ich siedziby i terytorialny zasięg działania:
1) w województwie dolnośląskim:
a) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Bolesławcu, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: bolesławieckiego, głogowskiego, jeleniogórskiego, legnickiego, lubańskiego, lubińskiego, lwóweckiego, polkowickiego, zgorzeleckiego i złotoryjskiego oraz miasta: Jelenia Góra i Legnica,
b) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Kłodzku, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: dzierżoniowskiego, jaworskiego, kamiennogórskiego, kłodzkiego, świdnickiego, wałbrzyskiego i ząbkowickiego,
c) Wojskowa Komenda Uzupełnień we Wrocławiu, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatu górowskiego, milickiego. oleśnickiego, oławskiego, strzelińskiego. średzkiego, trzebnickiego, wołowskiego i wrocławskiego oraz miasta Wrocław;
2) w województwie kujawsko-pomorskim:
a) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Bydgoszczy, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: bydgoskiego, nasielskiego, sępoleńskiego tucholskiego oraz miasta Bydgoszcz,
b) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Grudziądzu, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: brodnickiego, chełmińskiego, golubsko- dobrzyńskiego, grudziądzkiego, rypińskiego, świeckiego i wąbrzeskiego oraz miasta Grudziądz:,
c) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Inowrocławiu, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: inowrocławskiego, mogileńskiego, radziejowskiego i żnińskiego.
d) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Toruniu, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: aleksandrowskiego, lipnowskiego, toruńskiego i włocławskiego oraz miast: Toruń i Włocławek;
3) w województwie lubelskim;
a) Wojskowa Komanda Uzupełnień w Białej Podlaskiej, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów bialskiego, łukowskiego, parczewskiego, radzyńskiego oraz miasta Biała Podlaska,
b) Wojskowa Komanda Uzupełnień w Chełmie, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów chełmskiego, krasnostawskiego i włodawskiego oraz miasta Chełm,
c) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Puławach, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: opolskiego, puławskiego i ryckiego,
d) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Lublinie, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: janowskiego, kraśnickiego. lubartowskiego, lubelskiego, łęczyńskiego i świdnickiego oraz miasta Lublin.
e) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Zamościu, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: biłgorajskiego, hrubieszowskiego, tomaszowskiego i zamojskiego oraz miasta Zamość;
4) w województwie lubuskim:
a) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Gorzowie Wielkopolskim, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: gorzowskiego, międzyrzeckiego, słubickiego, strzelecko-drezdeńskiego i sulęcińskiego oraz miasta Gorzów Wielkopolski,
b) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Zielonej Górze, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: krośnieńskiego, wschowskiego, świebodzińskiego i zielonogórskiego oraz miasta Zielona Góra,
c) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Żaganiu, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: nowosolskiego, żagańskiego i żarskiego:
5) w województwie łódzkim:
a) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Łodzi, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: łęczyckiego, łódzkiego wschodniego, pabianickiego, poddębickiego i zgierskiego oraz miasta Łódź,
b) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Sieradzu, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: bełchatowskiego, laskiego, pajęczańskiego, sieradzkiego, wieluńskiego, wieruszowskiego i zduńskowolskiego,
c) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Skierniewicach, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: brzezińskiego, kutnowskiego, łowickiego, rawskiego i skierniewickiego oraz miasta Skierniewice,
d) Wojskowe Komenda Uzupełnień w Tomaszowie Mazowieckim, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: opoczyńskiego, piotrkowskiego, radomszczańskiego i tomaszowskiego oraz miasta Piotrków Trybunalski;
6) w województwie małopolskim:
a) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Krakowie, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: krakowskiego, miechowskiego, olkuskiego, proszowickiego i wielickiego oraz miasta Kraków,
b) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Nowym Sączu, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: gorlickiego, limanowskiego, nowosądeckiego, nowotarskiego i tatrzańskiego oraz miasta Nowy Sącz,
c) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Oświęcimiu, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: chrzanowskiego, myślenickiego, oświęcimskiego, suskiego i wadowickiego,
d) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Tarnowie, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: bocheńskiego, brzeskiego, dąbrowskiego i tarnowskiego oraz miasta Tarnów;
7) w województwie mazowieckim:
a) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Ciechanowie, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: ciechanowskiego, mławskiego, nowodworskiego, płońskiego i żuromińskiego.
b) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Mińsku Mazowieckim, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: garwolińskiego, mińskiego, otwockiego i węgrowskiego,
c) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Ostrołęce, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: makowskiego, ostrołęckiego i przasnyskiego oraz miasta Ostrołęka,
d) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Płocku, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: gostynińskiego, płockiego i sierpeckiego oraz miasta Płock,
e) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Radomiu; dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: białobrzeskiego, kozienickiego, lipskiego, przysuskiego, radomskiego, szydłowieckiego i zwoleńskiego oraz miasta Radom,
f) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Siedlcach, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: łosickiego, siedleckiego i sokołowskiego oraz miasta Siedlce,
g) Wojskowa Komenda Uzupełnień Warszawa-Mokotów, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: grójeckiego, piaseczyńskiego i części miasta stołecznego Warszawy, dzielnice: Mokotów, Ursynów i Wilanów,
h) Wojskowa Komenda Uzupełnień Warszawa-Ochota, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: grodziskiego, pruszkowskiego, sochaczewskiego, warszawskiego zachodniego, żyrardowskiego oraz części miasta stołecznego Warszawy, dzielnice: Ochota, Ursus i Włochy,
i) Wojskowa Komenda Uzupełnień Warszawa-Praga, dla powiatów: wołomińskiego i części miasta stołecznego Warszawy, dzielnice: Białołęka, Praga Południe, Praga Północ, Rembertów, Targówek, Wawer i Wesoła,
j) Wojskowa Komenda Uzupełnień Warszawa-Śródmieście, dla powiatu legionowskiego i części miasta stołecznego Warszawy, dzielnice; Bemowo, Bielany, Śródmieście, Wola i Żoliborz,
k) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Wyszkowie, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: ostrowskiego, pułtuskiego i wyszkowskiego;
8) w województwie opolskim:
a) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Brzegu, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: brzeskiego, kluczborskiego, namysłowskiego i nyskiego,
b) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Kędzierzynie-Koźlu, dla miast l gmin objętych zasięgiem działania powiatów: głubczyckiego, kędzierzyńsko-kozielskiego, prudnickiego i strzeleckiego,
c) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Opolu, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: krapkowickiego, oleskiego i opolskiego oraz miasta Opole;
9) w województwie podkarpackim:
a) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Jarosławiu, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: jarosławskiego, lubaczowskiego, przemyskiego i przeworskiego oraz miasta Przemyśl,
b) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Jaśle, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: jasielskiego, krośnieńskiego i strzyżowskiego oraz miasta Krosno,
c) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Mielcu, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: dębickiego, kolbuszowskiego, mieleckiego i ropczycko-sędziszowskiego,
ii..
d) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Nisku, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: leżajskiego, niżańskiego, stalowowolskiego i tarnobrzeskiego oraz miasta Tarnobrzeg,
e) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Rzeszowie, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: łańcuckiego i rzeszowskiego oraz miasta Rzeszów,
f) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Sanoku, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: bieszczadzkiego. brzozowskiego, leskiego i sanockiego;
10) w województwie podlaskim:
a) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Białymstoku, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: białostockiego, monieckiego i sokólskiego oraz miasta Białystok,
b) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Bielsku Podlaskim, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: bielskiego, hajnowskiego, siemiatyckiego i wysokomazowieckiego,
c) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Łomży, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: grajewskiego, kolneńskiego, łomżyńskiego i zambrowskiego oraz miasta Łomża,
d) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Suwałkach, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: augustowskiego, sejneńskiego i suwalskiego oraz miasta Suwałki;
11) w województwie pomorskim:
a) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Człuchowie, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: bytowskiego, chojnickiego i człuchowskiego,
b) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Gdańsku, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: gdańskiego, kościerskiego i starogardzkiego oraz miasta Gdańsk.
c) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Gdyni, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: kartuskiego, puckiego i wejherowskiego oraz miast: Gdynia i Sopot,
d) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Malborku, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: kwidzyńskiego, malborskiego, nowodworskiego, tczewskiego i sztumskiego.
e) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Słupsku dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: lęborskiego i słupskiego oraz miasta Słupsk;
12) w województwie śląskim;
a) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Bielsku-Białej, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: bielskiego, cieszyńskiego i żywieckiego oraz miasta Bielsko-Biała.
b) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Chorzowie, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: będzińskiego oraz miast: Chorzów, Dąbrowa Górnicza, Ruda Śląska, Siemianowice Śląskie i Świętochłowice,
c) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Częstochowie, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: częstochowskiego, kłobuckiego, lublinieckiego, myszkowskiego i zawierciańskiego oraz miasta Częstochowa,
d) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Gliwicach, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: gliwickiego i tarnogórskiego oraz miast: Bytom, Gliwice, Piekary Śląskie i Zabrze,
e) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Katowicach, dla miast: Katowice, Mysłowice. Sosnowiec i Jaworzno,
f) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Rybniku, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: raciborskiego, rybnickiego i wodzisławskiego oraz miast: Jastrzębie Zdrój, Rybnik i Żory.
g) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Tychach, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: bieruńsko-lędzińskiego, mikołowskiego i pszczyńskiego oraz miasta Tychy;
13) w województwie świętokrzyskim:
a) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Busku Zdroju, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: buskiego, kazimierskiego i pińczowskiego,
b) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Kielcach, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: jędrzejowskiego, kieleckiego i włoszczowskiego oraz miasta Kielce,
c) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Sandomierzu, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: opatowskiego, sandomierskiego i staszowskiego,
d) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Starachowicach, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: koneckiego, ostrowieckiego, skarżyskiego i starachowickiego;
14) w województwie warmińsko-mazurskim;
a) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Elblągu, dla miast j gmin objętych zasięgiem działania powiatów: braniewskiego i elbląskiego oraz miasta Elbląg,
b) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Ełku, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: ełckiego, oleckiego i piskiego,
c) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Giżycku, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: giżyckiego, gołdapskiego, mrągowskiego i węgorzewskiego,
d) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Lidzbarku Warmińskim, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: bartoszyckiego, kętrzyńskiego i lidzbarskiego,
e) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Olsztynie, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: nidzickiego, olsztyńskiego i szczycieńskiego oraz miasta Olsztyn.
f) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Ostródzie, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: działdowskiego, iławskiego, nowomiejskiego i ostródzkiego:
15) w województwie wielkopolskim:
a) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Kaliszu, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: jarocińskiego, kaliskiego, kępińskiego, krotoszyńskiego, ostrowskiego, ostrzeszowskiego i pleszewskiego oraz miasta Kalisz,
b) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Koninie, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: gnieźnieńskiego, konińskiego, kolskiego, tureckiego, słupeckiego i wrzesińskiego oraz miasta Konin,
c) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Lesznie, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: gostyńskiego, grodziskiego, kościańskiego, leszczyńskiego, rawickiego i wolsztyńskiego oraz miasta Leszno.
d) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Pile, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: chodzieskiego, czarnkowsko-trzcianeckiego, pilskiego, wągrowieckiego i złotowskiego,
e) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Poznaniu, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: międzychodzkiego, nowotomyskiego, obornickiego, poznańskiego. szamotulskiego, średzkiego i śremskiego oraz miasta Poznań;
16) w województwie! zachodniopomorskim:
a) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Kołobrzegu, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: białogardzkiego, kołobrzeskiego i świdwińskiego,
b) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Koszalinie, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: koszalińskiego i sławieńskiego oraz miasta Koszalin,
c) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Stargardzie Szczecińskim, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: choszczeńskiego. łobeskiego, myśliborskiego, pyrzyckiego i stargardzkiego,
d) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Szczecinku, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: drawskiego, szczecineckiego i wałeckiego,
e) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Szczecinie, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: goleniowskiego, gryfińskiego, polickiego oraz miasta Szczecin.
f) Wojskowa Komenda Uzupełnień w Świnoujściu, dla miast i gmin objętych zasięgiem działania powiatów: gryfickiego, kamieńskiego oraz miasta Świnoujście;
2) w § 8 ust 1 otrzymują brzmienie:
„1. Strukturę organizacyjną wojskowej komendy uzupełnień tworzą wydziały:
1) planowania mobilizacyjnego i administrowania rezerwami;
2) rekrutacji;
3) współpracy z układem pozamilitarnym.".
§ 2. Rozporządzenie wchodzi w życie z dniem 1 stycznia 2011 r.

MINISTER OBRONY NARODOWEJ

BIBLIOGRAFIA ZACHODNIOGALICYJSKICH CMENTARZY WOJENNYCH

Wstęp
Od kilku lat pracuję nad Bibliografią Zachodniogalicyjskich Cmentarzy Wojennych. Po roku od powstania pierwszej wersji ‼Bibliografii październiku 2005r ukazała się wersja poprawiona i uzupełniona. Pozostawiłem wtedy tylko te pozycje, które traktowały o Zachodniogalicyjskich Cmentarzach I Wojny lub te, które traktują o działaniach militarnych w zachodniej Galicji. Wprowadziłem poza tym podział na druki zwarte i artykuły z czasopism. Bibliografię uzupełniłem informacją o zasobach archiwalnych. Dodałem wówczas również sporo linków do stron, zawierających ciekawe informacje z interesującego nas tematu. Drugiego uzupełnienia i poprawek dokonałem w dniu 12.10.2005r. Następne uzupełnienia powstały 26.10.2005 i 03.11.2005. Bibliografia jest systematycznie uzupełniana (na dzień 6 maja 2007r. było 51 zmian).
W lutym 2006 roku gruntownie przebudowałem ‼Bibliografię…”. Wprowadziłem podział na wydawnictwa periodyczne i nieperiodyczne zgodnie z zaleceniami UNESCO w sprawie standaryzacji międzynarodowej statystyki produkcji i dystrybucji książek, gazet i czasopism uchwalonymi na XXIII sesji Konferencji Generalnej UNESCO w Sofii w 1985 r.
Przez wydawnictwa nieperiodyczne rozumiem tu wydawnictwa zwarte (dzieła stanowiące zamkniętą całość jedno- lub wielotomowe) oraz zwarte całości w seriach wydawniczych, tj. książki, broszury, nuty, mapy i dokumenty życia społecznego.
Do wydawnictw periodycznych zaliczam tu wydawnictwa ciągłe publikowane w częściach, (w regularnych lub nieregularnych odstępach czasu), o określonym charakterze, tj. gazety, czasopisma (z rocznikami włącznie) i związane wspólnym tytułem oraz w większości wydawnictwa zbiorowe (zeszyty naukowe, prace naukowe itp.).
Dodałem również artykuły na stronach www jako osobną kategorię wydawnictw.
Bibliografia Zachodniogalicyjskich cmentarzy wojennych jest bibliografią specjalną. Jest przedmiotowa (rejestruje piśmiennictwo dotyczące określonego tematu), retrospektywna (obejmuje wieloletni okres czasu) i dotyczy różnych dziedzin wiedzy, które zaprezentowano w działach głównych oraz w poddziałach. Obejmuje zagadnienia historyczne, prawne, filozoficzne, socjologiczne, etyczne, turystyczno-krajoznawcze, architektoniczne oraz sztuki.
Bibliografia Zachodniogalicyjskich cmentarzy wojennych, służąc potrzebom nauki i praktyki, daje orientację w piśmiennictwie o wyjątkowym zjawisku, jakim są Zachodniogalicyjskie cmentarze wojenne. Adresowana jest do szerokiego kręgu odbiorców m. in. pracowników naukowych, działaczy turystycznych przewodników, fachowców różnych branż, polityków i samorządowców, studentów i uczniów. Powinna być narzędziem pracy w bibliotekach i ośrodkach informacji naukowej. A przede wszystkim służyć powinna wszystkim tym, którzy zachwyceni pięknem cmentarzy postanowili dowiedzieć się więcej na temat ich powstania i tła historycznego.
Moim zamierzeniem jest stworzenie bibliografii kompletnej i prymarnej, choć ogrom pozycji i krótki czas, jaki miałem do dyspozycji spowodował, że z pewnością jest wiele pozycji (szczególnie obcojęzycznych) nie ujętych w niniejszej bibliografii a wielu zamieszczonych tu pozycji nie opisałem z autopsji. Jest więc ta bibliografia, z konieczności mieszanką bibliografii prymarnej z bibliografią pochodną – przejąłem opisy z innych spisów bibliograficznych (najczęściej z cytowanych w różnych wydawnictwach w wykazach literatury). Bibliografia niniejsza jest bibliografią rejestracyjną – uwzględniającą jedynie podstawowe elementy opisu. W przyszłości stanie się bibliografią adnotowaną zawierającą oprócz opisów bibliograficznych krótkie informacje o ich treści. Bibliografia ma układ krzyżowy (przedmiotowo-alfabetyczny). Również w przyszłości planuję opatrzyć poszczególne pozycje indeksami i opisać w formie komputerowej bazy danych, dzięki czemu będzie możliwość jej różnorodnego sortowania oraz wszechstronnego wyszukiwania. Każda pozycja bibliografii zawiera (w miarę możliwości) dane umożliwiające identyfikację dokumentu, a w tym:
a) nazwę autora (imię i nazwisko, pseudonim, kryptonim),
b) tytuł dzieła,
c) wydawcę,
d) miejsce i rok wydania,
e) numer ISBN.
Opis zgodny jest z Polską Normą PN-ISO 690: 2002.
W maju 2007 roku następna gruntowna przebudowa. Zlikwidowałem rozdział XII: XII. LINKI DO STRON WWW: a podrozdziały przeniosłem do innych rozdziałów. Zlikwidowałem również całkowicie rozdziały poświecone zagadnieniom ogólnym WW1 oraz Galicji – będą to następne bibliografie tematyczne, które zamierzam w najbliższym czasie zredagować. Zmieniła się zatem numeracja rozdziałów. Przeredagowałem także rozdziały zawierające beletrystykę i multimedidia ograniczając je do literatury przedmiotowej. Zlikwidowałem też rozdział VIII. POZYCJE TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZE. Niektóre pozycje ze zlikwidowanych rozdziałów znalazły swoje miejsce w bibliografii i opis zmian poniżej.
Dla zainteresowanych tu: http://www.pomoc24.net.pl/bibliografia%20wersja%20z%2024.03.2007.doc
umieściłem kopię ostatniej wersji przed zmianami redakcyjnymi.

Oto nowy spis treści:

I. CMENTARZE WOJENNE I WOJNY ŚWIATOWEJ W ZACHODNIEJ GALICJI.
II. I WOJNA ŚWIATOWA W GALICJI.
III. CMENTARZE - WYBRANE AKTY PRAWNE I ARTYKUŁY
IV. CMENTARZE - ZAGADNIENIA FILOZOFICZNO-SOCJOLOGICZNO-ETYCZNE
V. CMENTARZE WOJENNE NA PRZESTRZENI WIEKÓW
VI. CMENTARZE – SZTUKA, ZAGADNIENIA ARCHITEKTONICZNE, ŚRODOWISKOWE I INNE
VII. CMENTARZE - EWIDENCJE
VIII. ZASOBY ARCHIWALNE
IX. BELETRYSTYKA
X. MULTIMEDIA: PROGRAMY KOMPUTEROWE, NAGRANIA AUDIO I VIDEO, FILMY I PROGRAMY TV NAGRANE NA DVD

I. CMENTARZE WOJENNE I WOJNY ŚWIATOWEJ W ZACHODNIEJ GALICJI – OPRACOWANIA PRZEDMIOTOWE
Wydawnictwa nieperiodyczne:
1. Archiwum parafii Szczepanów;
2. Bartuś Bogusław. Cmentarze I wojny światowej. W: Katalog wystawy w Galerii Sztuki BWA ‼Dwór Karwacjanów”. Gorlice: 2000;
3. Bestimmungen fur die Errichtung, Erhaltung, Ausschuckung und Evidenz der Kriegergrabstatten, K.u.K. Kriegsministerium. Maszynopis GW 4 Archiwum Państwowe w Krakowie;
4. Białynia-Chołodecki Józef. Wojenny posiew anioła śmierci i kult pamięci poległych. Lwów: Polskie Towarzystwo Opieki nad Grobami Bohaterów 1926;
5. Bobulski Stanisław. Nasze cmentarze z I wojny światowej. 80-lecie budowy cmentarzy, 50-lecie zakończenia II wojny światowej. Kraków: Instytut Teologiczny Księży Misjonarzy 1989. ISBN 83-86768-61-4; Książka księdza Bobulskiego, który przed wielu laty zainteresował się tematyką niszczejących cmentarzy z I wojny światowej w Galicji Zachodniej, ze szczególnym uwzględnieniem okolic Tarnowa. Przytacza wiele artykułów z tej tematyki, porozrzucanych w wielu publikacjach, publikuje liczne fotokopie z podstawowej pozycji tego tematu, czyli książki mjr R.Borocha i kpt. H.Hauptmanna. Jest też rozdział poświęcony działaniom polskich legionów w czasie I wojny światowej. Cenna i rzadko spotykana publikacja dla osób zainteresowanych tym tematem. We wstępie do drugiego wydania znalazłem list Oktawiana Dudy do autora: Wielebny Księże Proboszczu! Wypożyczyłem od p. Romana Frodymy pracę Księdza p.t. ‼Nasze cmentarze z I wojny światowej”. Zwracam się z uprzejmą prośbą o umożliwienie mi nabycia 1 egz. tej cennej dla mnie książeczki. W zamian wykonam i prześlę Księdzu plan cmentarza wojennego w Sobolowie wg jego pierwotnego założenia przestrzennego, który mógłby posłużyć do jego rekonstrukcji. Przesyłam też nadbitkę do jego artykułu w ‼Wierchach”. [...] Cieszę się, że powiększa się grono zaangażowanych w akcji upamiętnienia cmentarzy wojennych, tych smutnych ale godnych wspólnej troski miejsc, kryjących prochy tysięcy poległych żołnierzy, których - jak pięknie mówi inskrypcja z cmentarza w Żmigrodzie - ‼Anioł śmierci przygarnął w Niebie wolnych od nienawiści”.
6. Broch Rudolf, Hauptmann Hans. Westgalizische Heldengraeber aus den Jahren des Weltkrieges 1914-1915, Wien: 1918; reprint: Zachodniogalicyjskie groby bohaterów z lat wojny światowej 1914-1915, przekład filologiczny Henryk Sznytka, opracowanie, wstęp i przypisy Jerzy J. P. Drogomir, Tarnów: Muzeum Okręgowe w Tarnowie 1996, ISBN 83-85988-40-8;3 listopada 1915 roku w wiedeńskim Ministerstwie Wojny utworzony został pod numerem IX Wydział Grobów Wojennych (Kriegsgraber Abteilung), posiadający szerokie uprawnienia. Równocześnie powołano jego terenowe odpowiedniki, powiązane z dowództwami korpusów armii. Zadaniem Wydziału i jego terenowych filii było ewidencjonowanie poległych, ekshumowanie i komasowanie zwłok na wybranych miejscach, a także projektowanie, budowa i dekoracja cmentarzy wojennych. Zadania te realizowano wszędzie tam, gdzie walczyły armie austriackie: w Serbii, Dolomitach Włoskich, Karpatach Wschodnich, nad Piawą, na Wołyniu oraz oczywiście na terenie całej prawie Galicji - która szczególnie nas interesuje. Na czele krakowskiego Oddziału Grobów Wojennych stanął kapitan Rudolf Broch, żydowskiego pochodzenia Morawianin, jednoroczny ochotnik, landszturmista, już w trakcie prac budowlanych awansowany na majora. Broch, który rzucił w swoim czasie studia architektury (na Politechnice i Akademii Sztuk Pięknych we Wiedniu) dla służby wojskowej pełnionej głównie w Galicji, wniósł do grobownictwa wojennego wrażliwość na sprawy sztuki, znajomość budownictwa oraz ewidentne talenty organizacyjne. Hauptmann, z wykształcenia kupiec, był literatem i poetą. Jego wkładem były m. in. wierszowane inskrypcje na cmentarzach oraz przygotowanie i luksusowe wydanie pomnikowego dzieła ,,Die westgalizischen Heldengraeber aus den Jahren des Weltkriegs 1914 - 1915" (Wien 1918), kilkusetstronicowe dzieło, opisujące historię powstania cmentarzy i ich twórców. Przez wiele dziesiątków lat dzieło to służyło jako swoisty przewodnik po wojennych cmentarzach, znane na ogół w kopiach czy odpisach. Jego niemal legendarna wartość w latach osiemdziesiątych XXw., kiedy rosło zainteresowanie cmentarzami i dziejami I wojny sprawiła, że tarnowskie Muzeum Okręgowe w 1992 r. podjęło się wydania reprintu książki Hauptmanna i Brocha, a w trzy lata później jej tłumaczenia, zaopatrzonego w obszerny wstęp Jerzego Drogomira, badacza i inwentaryzatora wojennych cmentarzy. Pozycja podstawowa dla każdego badacza Zachodniogalicyjskich Cmentarzy Wojennych. Zawiera ewidencję cmentarzy i mnóstwo informacji. Wiadomo stąd m.in., że do budowy zużyto 18 876 ton kamienia surowego, 11 550 ton żwiru do betonu, 1633 ton cementu, najlepszego, bo portlandzkiego, 5555 ton żelaza kowalnego i 85 ton farb olejnych;
7. Chrudzimska-Uhera Katarzyna. Monografia rzeźbiarza Jana Szczepkowskiego (1878-1964) Praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. Andrzeja Kazimierza Olszewskiego w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Warszawa: 2003r.;
8. Chumiński Jerzy. Śladami I wojny światowej. Cmentarze wojenne w Wojniczu i okolicy. Wojnicz: 1990;
9. Cmentarz Rakowicki w Krakowie. Warszawa: Agencja Omnipress, 1988;
10. Ćwikówna M. Na legiońskich grobach. W: Legioniści w Nowym Sączu. Nowy Sącz: 1917;
11. Długopolska D. Inwentarz Wojskowego Urzędu Opieki nad Grobami wojennymi Okręgu Korpusu Nr 5 w Krakowie (1914/1916-1922). Kraków: (Maszynopis). Wojewódzkie Archiwum Państwowe Kraków. Oddział przy ul. Grodzkiej 1961;
12. Drogomir Jerzy. Budowa cmentarzy na terenie Galicji Zachodniej. W: Cmentarze wojskowe z I wojny światowej w Galicji Zachodniej. Historia – dzień dzisiejszy. Konferencja Międzynarodowa 26-29 września 2002. Tarnów: 2002;
13. Drogomir Jerzy. Polegli w Galicji Zachodniej 1914-1915 (1918). Wykazy poległych, zmarłych i pochowanych na 400 cmentarzach wojskowych w Galicji Zachodniej. Tarnów: Muzeum Okręgowe w Tarnowie tom I. Tarnów: 1999. ISBN 83-85988-26-2
14. Drogomir Jerzy. Polegli w Galicji Zachodniej 1914-1915 (1918). Wykazy poległych, zmarłych i pochowanych na 400 cmentarzach wojskowych w Galicji Zachodniej. Tarnów: Muzeum Okręgowe w Tarnowie tom II. Tarnów: 2002; ISBN 83-85988-32-7;
15. Drogomir Jerzy. Polegli w Galicji Zachodniej 1914-1915 (1918). Wykazy poległych, zmarłych i pochowanych na 400 cmentarzach wojskowych w Galicji Zachodniej. Tarnów: Muzeum Okręgowe w Tarnowie tom III. Tarnów: 2005; ISBN 83-85988-57-2; Trzytomowe dzieło Jerzego Drogomira wieńczy kilkunastoletni okres prac nad wydaniem dokumentacji dotyczącej cmentarzy z I wojny światowej w Galicji Zachodniej. Zanim monarchia się rozpadła, wydano wielki tom – ewidencję tych cmentarzy - dzieło Hauptmanna i Brocha. Drogomir podjął się opracowania pełnych list pochowanych na cmentarzach żołnierzy na podstawie zachowanych (bardzo niekompletnych) archiwów pozostawionych przez austriackich budowniczych cmentarzy. W ciągu kilku lat wydano trzy tomy list poległych, ostatni – w 90. rocznicę największej operacji na froncie wschodnim – tzw. operacji tarnowsko−gorlickiej. Jest to przykład wręcz benedyktyńskiej pracy, owoc wieloletnich poszukiwań w archiwach polskich i austriackich, odtwarzanie imion, nazwisk, pułków, dat niekiedy z okruchów notatek, zatartych tablic na cmentarzach, które poznał doskonale – od Żmigrodu i Ożennej po Kraków iWadowice. Jest to opracowanie w wersji dwujęzycznej (polskiej i niemieckiej) z planami cmentarzy (osobne teczki do każdego tomu) z wykorzystaniem licznych odnalezionych zdjęć z epoki, indeksami poległych. Doskonałe źródło dla historyków i miłośników historii I wojny.
16. Duda Oktawian. Cmentarze I wojny światowej w Galicji Zachodniej 1914-1918. Warszawa: Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu 1995. ISBN 83-85548-33-5;Wszystkie wojny i zawieruchy dziejowe, które przetaczały się przes Polskę, nie omijały południa naszego kraju, zwanego Galicją, od czasu pierwszego rozbioru Polski w 1772 r. do odzyskania niepodległości w 1918 r. Widomym ich znakiem są żołnierskie mogiły, miejsca martyrologii, forty twierdzy krakowskiej i twierdzy przemyskiej, niknące już ślady okopów, dróg wojennych i umocnień polowych. Otoczone należną czcią i opieką groby żołnierzy i partyzantów z okresu II wojny światowej kontrastują z coraz bardziej zapomnianymi cmentarzami wojennymi z lat 1914–1918. Wielonarodowa monarchia habsburska wysyłała na fronty ‼wielkiej wojny”, w tym również na front galicyjski, żołnierzy wszystkich poddanych sobie narodowości. Ramię w ramię z zołnierzami armi austro–węgierskiej walczyli i ginęli żołnierze cesarskiej armii niemieckiej w zmaganiach z również wielonarodową armią rosyjską. We wszystkich trzech armiach służyli, walczyli i ginęli żołnierze Polacy. Żołnierskie groby pokryła polska ziemia. Pojednani przez śmierć spoczęli w nich Austriacy i Niemcy, Czesi i Sowacy, Węgrzy, Rumuni, Bośniacy, Włosi z Trydentu i Polacy. Cmentarze z I wojny światowej w Galicji Zachodniej rozsiane są na oromnym obszarze ok. 10 000 km2, rozciągającym się od Karpat po Wisłę oraz od linii Jasło–Dębica po Kraków. Skupiska cmentarzy świadczą o nasileniu walk w określonym rejonie i poniesionych stratach przez walczące strony. Najwięcej cmentarzy znajdujemy wzdłuż linii frontu od Tarnowa po Gorlice. Cmentarze rozrzucone są w głębi lasów i przy ruchliwych drogach, wśród pól nadwiślańskiej równiny, na małych wiejskich cmentarzach i w dużych miastach. Są wśród nich małe, kryjące kilku poległych i wielkie, liczące setki mogił. Książka składa się z dwóch części. Pierwsza opisowa, zawiera szczegółowe omówienie następujących problemów: działania wojenne w Galicji Zachodniej jako ogólne tło powstania i rozmieszczenia cmentarzy; powstanie i organizacja Oddziau Grobów Wojennych; okręgi cmentarne; numeracja i nazwy cmentarzy; ewidencja poległych i ich macierzyste okręgi wojskowe; projektowanie i budowa cmentarzy; organizacja robót i transport materiałów, propaganda i pomoc społeczna; twórcy cmentarzy; inspiracja twórcza; wartości artystyczne; symbolika grobu i cmentarza wojennego; ogólne założenia przestrzenne; elementy stałe w kompozycji cmentarza; nagrobki; pomniki, kaplice, krzyże cmentarne; groby i zieleń cmentarna; epitafia, tablice nagrobne i inne inskrypcje na cmentarzach wojennych; oprawa architektoniczna cmentarzy - ogrodzenia, wejścia, dojazdy i dojścia do cmentarzy, mała architektura i wyposażenie inżynierskie; stan obecny i przyszłość cmentarzy wojennych; oznaczenia cmentarzy na mapach; co było dalej na Wschodzie; spis poległych. Przyjęto tu podział na okręgi cmentarne. Opisy cmentarzy poprzedzone są ogólnym opisem okręgu oraz schematyczną mapą rozmieszczenia cmentarzy. Każdy opisany cmentarz uzupełniają fotografie dokumentujące jego stan obecny oraz archiwalne, pochodzące z lat 1916–1917, plany, schematy i rysunki: OKRĘG I ŻMIGRÓD; OKRĘG II JASŁO; OKRĘG III GORLICE; OKRĘG IV ŁUŻNA; OKRĘG V PILZNO; OKRĘG VI TARNÓW; OKRĘG VII DĄBROWA TARNOWSKA; OKRĘG VIII BRZESKO; OKRĘG IX BOCHNIA; OKRĘG X LIMANOWA–NOWY SĄCZ; OKRĘG ‼ZACHODNI” KRAKÓW. Po części katalogowej znajdują się aneksy: Cmentarze wojenne z lat 1914–1918 w Galicji Zachodniej. Wykaz alfabetyczny; Zestawienie cmentarzy wg numeracji Oddziałów Grobów Wojennych; Wykaz cmentarzy z uwzględnieniem przynależności poległych do austro–węgierskich i niemieckich jednostek wojskowych; Wykaz jednostek wojskowych i numery cmentarzy, na których pochowani zostali żołnierze tych jednostek; Wykaz cmentarzy wg podziału administracyjnego kraju; Struktura organizacyjna i obsada personalna Oddziału Cmentarzy Wojennych; Najczęściej spotykane skróty w inskrypcjach nagrobnych oraz dokumentach ewidencyjnych Oddziału Grobów Wojennych;
17. Dulla MatĂşą. SpoluprĂĄca: Henrieta H. MoravčíkovĂĄ, Boris Hochel. VojenskĂŠ cintoriny v zapadnej Haliči. Duąan Jurkovič 1916/1917. Sprievodca. Bratysława: VysokĂĄ ąkola vĂ˝tvarnĂ˝ch umenĂ­ 2002. ISBN 80-88675-80-4; Przewodnik w trzech językach słowackim, niemieckim: KriegerfriedhĂśfe in Westgalizien. Duąan Jurkovič 1916/1917. ReisefĂźhrer i angielskim: Military cemeteries of Western Galicia. Duąan Jurkovič 1916/1917. Guide
18. Dulla MatĂşą. (coop. H. Moravcikova). Military Cemeteries of Western Galicia from Dusan Jurkovic. Archit. & Urban. 1996,
19. Flasza Jan, Kęsek Janina. Cmentarze Bocheńskie. Przewodnik historyczny, Bochnia 1992;
20. Friedhofsprojekte und Bilde von Westgalizischen Kamfgebei, 1916;
21. Fritsch Erich, Kotanko Florian, Requiescant! K.u.k. MilitärfriedhÜfe in Westgalizien, Eigenverlag. Tarnow: Oficyna Wydawnicza Witek-Druk 2002. ISBN 83-87183-22-9;
22. Frodyma Roman. Cmentarze wojenne z I Wojny Światowej na Ziemi Tarnowskiej. Przewodnik Turystyczny. Krosno: Wydawnictwo ‼Ruthenus” 2006. ISBN 978-7530-000-0. Solidna, twarda oprawa gwarantuje, że nie pognie się w plecaku. Opisy, zdjęcia (szkoda, że w większości czarno-białe) i mapki. Opisy tras dojściowych. Układ gminny – inny niż w większości dotychczasowych opracowań tematu. Autor podaje też ciekawe szczegóły o przebiegu działań wojennych, podczas których polegli pochowani na danym cmentarzu żołnierze i opisuje jego stan obecny. Obszerny wstęp pracy zawiera informacje o działaniach wojennych 1914-1915 w powiecie tarnowskim i dąbrowskim oraz strukturę organizacyjną Wydziału Grobów Wojennych Kraków. Opisano 125 cmentarzy. W powiecie tarnowskim: Miasto i gmina Tarnów, Gminy: Ciężkowice, Gromnik, Lisia Góra, Pleśniów, Radłów, Ryglice, Rzepiennik Strzyż., Skrzyszów, Szerzyny, Tuchów, Wierzchosławice, Wietrzychowice, Wojnicz, Zakliczyn, Żabno. W Powiecie Dąbrowskim: Gminy: Dąbrowa Tarnowska, Bolesław, Gręboszów, Radgoszcz, Szczucin;
23. Frodyma Roman. Galicyjskie Cmentarze Wojenne tom I. Pruszków: Rewasz 1995. ISBN 83-85557-20-2;
24. Frodyma Roman. Galicyjskie Cmentarze Wojenne tom II. Pruszków: Rewasz 1997. ISBN 83-85557-38-5;
25. Frodyma Roman. Galicyjskie Cmentarze Wojenne tom III. Pruszków: Rewasz 1998. ISBN 83-85557-52-0; Kolejna fundamentalna pozycja w tematyce Zachodniogalicyjskich cmentarzy. Trzytomowy przewodnik po Cmentarzach. Autor, postać zasłużona i dla niektórych kontrowersyjna to Roman Frodyma. Urodził się w 1946 r. w Leutkirch (Niemcy). Był pracownikiem służb sprzętowo - technicznych przedsiębiorstw budowlanych i transportowych w Jaśle. Długoletni członek PTTK, przewodnik beskidzki, strażnik przyrody, przodownik turystyki pieszej i górskiej. Członek Krośnieńskiego Klubu Ludzi Odważnych. Historyk - amator gromadzący dokumentację o cmentarzach wojennych z czasów pierwszej wojny światowej na terenie Polski południowej. Autor i współautor przewodników i opracowań o cmentarzach wojennych z lat 1914 - 1918. Za swoją działalność został odznaczony w Wiedniu Złotym Krzyżem Honorowym Austriackiego Czarnego Krzyża i polskimi medalami Komisji Opieki nad Miejscami Pamięci Narodowej. Z pewnością korzystali z tej książki wszyscy znawcy tematu ale z pewnością również mnóstwo zwykłych turystów i miłośników regionu. Bo jest to niewątpliwie przewodnik. Początkowo (w 1985r.) wydana w wydaniu prawie powielaczowym (nakład 1000 egzemplarzy) przez długie lata była jedynym źródłem informacji o cmentarzach. Nosiła wtedy tytuł ‼Cmentarze wojskowe z okresu I wojny światowej w rejonie Beskidu Niskiego i Pogórza” a wydawcą był SKPB w Warszawie. Dostępność oraz niewielki format spowodowały, że korzystają z niego prawie wszyscy.
26. Garbacz-Klempka Aldona. Ochrona zabytkowych cmentarzy. Galicyjskie cmentarze wojenne z okresu I Wojny Swiatowej. Praca dyplomowa w Akademii Dziedzictwa Międzynarodowego Centrum Kultury i Małopolskiej Szkoły Administracji Publicznej Akademii Ekonomicznej 2003-2005.
27. Garbacz-Klempka Aldona. Rzadkosz Stanisław. Krzyże żeliwne na cmentarzach wojennych. W: XXIX Konferencja naukowa z okazji Święta Odlewnika 2005. Kraków: Wydział Odlewnictwa Akademii Górniczo-Hutniczej 2005;
28. Garduła Krzysztof, Ogórek Leszek. Śladami Pierwszej Wojny Światowej - Między Rabą a Dunajcem. Kraków: SKPG, OA PTTK 1988.Jedna z fundamentalnych, ‼kultowych” pozycji o Zachodniogalicyjskich Cmentarzach Wojennych. Wydana w nakładzie 2000 egzemplarzy, w czasie gdy dostęp do innej literatury był trudny, stała się obok pozycji R.Frodymy, A Reifa głównym źródłem wiedzy o cmentarzach dla pokoleń beskidników. Autor omówił szczegóły Operacji Łapanowsko-Limanowskiej, przedstawił stan wiedzy o budowie cmentarzy oraz drobiazgowo opisał cmentarze znajdujące się w rejonie w/w operacji. Praca zawiera bibliografię wg stanu na 1988 rok.
29. Gill Grzegorz. Kopce w krajobrazie kulturowym Polski. Kraków: DjaF, Małopolskie Stowarzyszenie Miłośników Tradycji Mazurka Dąbrowskiego 2006. ISBN 83-86774-48-7;
30. Giller Joachim, Mader Hubert, Seidl Christian. Wo sind sie geblieben. Kriegerdenkmäler Gefallenenehrungen in Österreich (Gebundene Ausgabe). Schriften des Heeresgeschichtlichen Museums in Wien 12.Wien: 1992; ISBN-10: 3215111411; ISBN-13: 978-3215111419;
31. Grodziska-Ożóg Karolina. Cmentarze Podgórza. Wydawnictwo Secesja. Kraków: 1992. ISBN 8385483861;
32. Grodziska-Ożóg Karolina. Cmentarz Rakowicki w Krakowie (1803-1839). Wydawnictwo Literackie. Kraków: 1987. ISBN 8308014283;
33. Grodziska Karolina. Zaduszne ścieżki. Przewodnik po Cmentarzu Rakowickim. Kraków: Tow. Miłośników Hist. i Zabytków Krakowa 2003; ISBN: 8387345687. Przewodnik dr Karoliny Grodziskiej zawiera część poświęconą historii i sztuce Cmentarza Rakowickiego oraz trasy zwiedzania cmentarza: Ogólna trasa zwiedzania cmentarza: Szlak 1: Pomniki narodowej pamięci Szlak 2: Powstańcy, konspiratorzy, żołnierze Szlak 3: Zapisani w dziejach Krakowa Szlak 4:Uczeni Szlak 5: Ludzie pióra Szlak 6: Artyści Szlak 7: Ludzie teatru opery i filmu Szlak 8: Ludzie sportu W książce zamieszczone są mapki z zaznaczonymi trasami zwiedzania, kolorowe fotografie oraz indeks osób i twórców pomników;
34. Jarosińska Małgorzata. Cmentarze z I wojny światowej w Beskidzie Niskim. W: Nasze szlaki. Materiały Szkoleniowe SKPB Rzeszów, Rzeszów: SKPB 1978;
35. Jastrun Mieczysław, Pamięć i milczenie. Z rękopisów przygotował do druku Andrzej Lam. Pułtusk: Wyższa Szkoła Humanistyczna im. A. Gieysztora 2006. ISBN 83-89709-67-8; Wydobyte z rękopisów i zgromadzone w tej książce pamiętniki Mieczysława Jastruna (1903-1983) obejmują okres jego życia od dzieciństwa w małopolskim miasteczku do września 1944 roku. Jest wzmianka o cmentarzu w Ryglicach i WW1 w Galicji Zachodniej;
36. Karpiński Alfons. Wspomnienia. Maszynopis w Bibliotece Instytutu Sztuki PAN w Warszawie. Wspomnienia Alfonsa Karpińskiego (ur. 20 lutego 1875 w Rozwadowie, zm. 1961 w Krakowie) - polskiego malarza, który specjalizował się w portretowaniu kobiet, działał w środowisku krakowskim. Malował pejzaże i martwe natury. Był jednym z sześciorga dzieci sędziego powiatowego. Po przejściu ojca na emeryturę przeniósł się do Krakowa, gdzie w latach 1891-1899 studiował w Szkole Sztuk Pięknych, m.in. pod kierunkiem Leona Wyczółkowskiego. W 1903 roku kształcił się w Monachium. Od 1904 do 1907 roku uczęszczał do Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu, w latach 1908-1912 do AcadĂŠmie Willi w Paryżu. Na stałe mieszkał w Krakowie. Należał do Towarzystwa Artystów Polskich Sztuka. Należał do grupy polskich artystów twórców cmentarzy i wystrojów można tu wymienić również Jana Szczepkowskiego, Henryka Uziembło, Jana Gumowskiego, Wojciecha Kossaka, Franza Mazura;
37. Kowalski Gerard ks. O. Cist. O naszą kulturę. Uwagi o odbudowie kraju i ratowaniu zniszczonych wojną zabytków. 1916; Kilka cytatów (za http://www.cmentarze1wojny.freehost.pl/polacy.html - znakomitą stroną Rafała Pajora z Rajbrotu poświęconą Zachodniogalicyjskim Cmentarzom Wojennym )‼(...) nie możemy bronić nikomu, gdy zechce groby swych bohaterów przyozdobić według swego narodowego czy religijnego uczucia czy przekonania. Uważamy jednak, że mamy prawo żądać od tych, którzy cmentarze wojenne dla swych bohaterów na naszej ziemi stawiać będą, aby się liczyli ze zdaniem gospodarzy tej ziemi a zarazem stróżów tych grobów. Żądamy zatem, aby przy projektowaniu wielkich cmentarzy, nagrobków i pomników wojennych liczono się z krajobrazem naszym i charakterem naszej rodzimej kultury (...) O ile zatem poważniej wygląda cmentarzyk wojenny zatknięty dziesiątkami krzyżyków drewnianych od projektowanych parków i skwerów z pretensjonalnymi pomnikami mającymi przypominać mauzolea, piramidy czy kolumny klasyczne. Krajobraz Polski nie nadaje im dobrego tła, a słońce polskie nie zalewa ich dostatecznym światłem (...)”[i];
38. Kozimor W. Cmentarze z I wojny światowej w Beskidzie Niskim. Przewodnik turystyczny. Praca dyplomowa, Instytut Geografii UJ. Kraków: 1988,
39. Kozioł Józef. Tuchów i okolice. Tuchów: 1999. ISBN 83-88126-07-5;
40. Kroh Antoni. Wieczne spoczywanie. Cmentarze wojskowe Beskidu Niskiego. Nowy Sącz: 1991;[i] 1. Tytuł podaję za Wiesławem Hapem z bibliografii strony ‼ZIEMIA JASIELSKA NASZĄ MAŁĄ OJCZYZNĄâ€: http://www.ziemia-jasielska.gal.pl/27.html
41. Kunstaustellung des kriegsgräberabteilung k. und k. Militärkommandos Krakau. Friedhofprojekte und Bilde vom Westgalizischen Kampfgebiet, 1916. Katalog objazdowej wystawy dokonań Kriegsgräberabteilung k. und k. Militärkommandos Krakau;
42. Kuźma Ewa. Problematyka religijna w twórczości Jana Szczepkowskiego (1878-1964). Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. Andrzeja Kazimierza Olszewskiego na Akademii Teologii Katolickiej. Warszawa: 1980r.;
43. Majewski J. Wybrane cmentarze wojskowe z okresu I wojny światowej w rejonie Beskidu Niskiego I Pogórza – próba fotodokumentacji. Praca dyplomowa z 1987 roku. W zbiorach Muzeum Regionalnego PTTK w Gorlicach. 1987;
44. Memorialbau. Lexikon der Kunst, t. 3, Leipzig: 1975;
45. Mościcki Bogdan, Wierzycka Łucja red. Cmentarze z I wojny światowej na Podkarpaciu, Materiały z sesji krajoznawczej: Wysowa 23-25 października 1987, Studenckie Koło Przewodników Beskidzkich, Warszawa 1989; Zawartość zeszytu: Geneza, organizacja i przebieg sesji - Bogdan Mościcki; Czego tu nie napisano; Dusan Jurkovic a styl zakopiański - Antoni Kroh; I wojna w świadomości historycznej Węgrów - Akos Engelmayer; Istotniejsze głosy w dyskusji;
46. Nagrobki. Wydawnictwo Muzeum Techniczno-Przemysłowego w Krakowie. Kraków: 1916;
47. Nykiel Beata. Cmentarze wojenne Twierdzy Kraków z okresu I wojny światowej. W: Przez dwa stulecia XIX i XX w. - studia historyczne ofiarowane prof. Wacławowi Felczakowi. Kraków Wydaw. Instytut Teologiczny Księży Misjonarzy: 1993. ISBN 8386231564
48. ‼Österreichisches Schwarzes Kreuz, KriegsgräberfĂźrsorge. Dokumentation 1987” Wien-Linz 1987. Liczące 223 strony wydawnictwo Austriackiego Czarnego Krzyża – organizacji, której celem jest opieka nad grobami wojennymi żołnierzy austriackich i tych z CK Austro-Węgier. W numerze z 1987 roku można znaleźć artukuł pt. ‼Kampf um die Karpaten”.
49. Partridge Agnieszka. Otwórzcie bramy pamięci. Cmentarze wojenne z lat 1914-1918 w Małopolsce. LETTRA-GRAPHIC. Kraków: 2005. ISBN 83-89937-10-7. Oto fragmenty recenzji tej książki autorstwa dr hab. inż. architekt Wojciecha Kosińskiego, profesora Politechniki Krakowskiej: Praktycznie ‼pierwszy w Polsce album fotograficzny poświęcony cmentarzom wojennym z I wojny światowej w Zachodniej Galicji. Zawiera kilkanaście map i planów cmentarzy oraz fotografie archiwalne z okresu I wojny światowej – ponad 300 kolorowych zdjęć. Zajmuje szczególne miejsce wśród ważnych książek poświęconych tej tematyce: po wydanej przed kilkudziesięciu laty monumentalnej księdze autorstwa Rudolfa Brocha i Hansa Hauptmanna oraz kilkanaście lat po źródłowej książce napisanej przez Oktawiana Dudę. O cmentarzach z I wojny światowej napisano również wiele przyczynkowych artykułów – naukowych i popularnych. Jednak nie zastąpią one rzetelnej, prawdziwie współczesnej publikacji, którą jest właśnie książka Otwórzcie bramy pamięci. W swoim tekście autorka bardzo osobiście, lecz zarazem w obiektywny sposób opowiada się po stronie idei antywojennej, akcentując zarazem potrzebę interpretacji wielonarodowych i wielokulturowych miejsc pochówku jako miejsc europejskiego pojednania. Zamieszczone w książce celnie dobrane fragmenty relacji uczestników wojny oraz związane z wojną refleksje budzą emocje nie mniejsze niż najlepsze fragmenty Na Zachodzie bez zmian E.M. Remarque'a. Autor niniejszych słów ma do tej sprawy również stosunek osobisty, wychodzący poza chłodne naukowe spojrzenie architekta i architekta krajobrazu. Śp. architekt Józef Kosiński (1876–1936), dziadek autora, walczył w przerażających okolicznościach w Karpatach podczas kampanii zimowej 1914/1915 jako major armii austriackiej, a jego wspomnienia weszły do kanonu tradycji rodzinnej. Podstawą treści książki jest oczywiście nurt historyczny, dobrze i oryginalnie ujęty, gdzie historia polityczna i wojna przeplatają się z historią sztuki i artyzmem architektoniczno-rzeźbiarskim. Wtopione w kontekst krajobrazowy Beskidów, funkcjonujące wśród nieokiełznanej przyrody dzieła sztuki przestrzennej tworzą nowy pejzaż kulturowy, w jakimś sensie skończone i autonomiczne dzieło sztuki. W jego tworzeniu brali udział znakomici twórcy, przedstawiciele ówczesnego panteonu Europy z epoki późnego fin-de-siecle'u przeplatającego się z narodowym romantyzmem, m.in. najwybitniejszy architekt słowacki Duąan Jurkovič, niemiecko-austriacki architekt Hans Mayr – uczeń Ottona Wagnera, znakomity rzeźbiarz polski Jan Szczepkowski, a także wielki Wojciech Kossak. Historia na stronach książki Otwórzcie bramy pamięci obejmuje nie tylko podstawowy okres – wojnę i tworzenie cmentarzy, lecz również pasjonujące, nie zawsze pomyślne ich losy późniejsze, trudno zrozumiałe dla młodego czytelnika, ale znane autorowi z młodych lat, z okresu studiów u ‼przedwojennych” profesorów. Charakterystyczny był wówczas ostry sprzeciw wobec powstania cmentarzy i ich krytyka ze strony polskich narodowo–regionalistycznych elit intelektualnych i artystycznych. Nekropolie galicyjskie oceniane bywały jako obce, ‼teutońskie”, brutalne estetycznie i wrogie politycznie. Znakomici polscy artyści współpracujący z austriackimi kolegami przy ich tworzeniu byli piętnowani i odrzucani (Szczepkowski!). Obecnie postrzegamy to jako absurdalne nieporozumienie, jako optykę wąską i ksenofobiczną. Przypomnijmy jednak, jak postępowano z grobami niemieckimi na Ziemiach Północnych i Zachodnich w latach PRL, a także wcześniejszą tragedię cmentarzy żydowskich – splecioną z tragedią całego narodu żydowskiego. Dochodzimy tutaj do ważnej konkluzji na temat zawartego w książce tekstu Agnieszki Partridge. Autorka pisząc dzisiaj, w czasach wolności myśl, bez ingerencji wszechobecnej wcześniej cenzury, podkreśla ideę otwarcia, pojednania i tolerancji dla wielokulturowości, także religijnej. Dodatkową wartością książki są przytoczone poetyckie inskrypcje nagrobne, motta oraz obszerne fragmenty wierszy. Książka Agnieszki Partridge i Rafała Korzeniowskiego jest pozycją nowoczesną zarówno w aspekcie literackim, jak też ikonograficznym i edytorskim, dobrze napisaną, a także – last but not least – zredagowaną. Szczególnie imponuje jej szata ilustracyjna. Kontrapunktem dla unikatowych reprodukcji archiwalnych (m.in. dzięki nim dzieło będzie bardzo cenne dla badaczy), jest imponujący zbiór perfekcyjnej ikonografii autorstwa Rafała Korzeniowskiego. Fotografia cyfrowa okazała się wyjątkowo przydatna dla tak drobnoskalowej tkanki, jaką jest architektura cmentarzy. Oprócz inwentaryzacyjnej szczegółowości zdjęć na pochwałę zasługuje ich bezpretensjonalna, pozbawiona czułostkowości i kiczu nastrojowość. Książka staje się również istotnym elementem promocji piękna polskiego pejzażu. Bezcenne są – z punktu widzenia zarówno naukowca, jak i turysty, a także dla zrozumienia fenomenu krajobrazowego cmentarzy galicyjskich – fotografie lotnicze. Dziś to już formuła oczywista, ale przypomnijmy, że stała się możliwa do szerszego wykorzystania dopiero po upadku cenzury. Należy życzyć jak najszerszego rozpowszechnienia tej ważnej i pięknej książki. Jest ona bowiem cennym znakiem kulturowego dziedzictwa Europy i jej pamięci, a także doskonałym ‼ambasadorem” krajobrazów kulturowych arcymalowniczo wtopionych w polskie pejzaże” (opis bibliograficzny z: http://www.lamelli.com.pl/podstrona.php?str=5_01 ;
50. Pencakowski Paweł. Cmentarze I wojny światowej - geneza ideowa rzeczywistości historycznej i artystycznej. W: Karolina Grodziska, Jacek Purchla (red.). Śmierć, przestrzeń, czas, tożsamość w Europie Środkowej około 1900. Materiały międzynarodowej konferencji, 8-10 XII 1996. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury 2002. ISBN 8385739904;
51. Pencakowski Paweł. Cmentarze wojenne z lat 1914- 1918 w Galicji - przegląd problematyki. W: Hrankowska Teresa (red.). Przed wielkim jutrem. Sztuka 1905- 1918. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Warszawa, październik 1990. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 1993. ISBN 8301112433;
52. Pencakowski Paweł. Die galizischen Kriegsfriedhófe aus den Jahren 1914-1918. Genese und Verwirklichung der ideeiien und kunstierischen Konzepte. W: ‼Aus der Geschichte Österreiches in Mitteleuropa‶, H. 4. Kunstgeschichte, Wien 2003;
53. Pencakowski Paweł. Galicyjskie cmentarze wojenne z lat 1914 - 1918 w opiniach twórców i współczesnych im krytyków. W: Chłopecki Jerzy, Madurowicz-Urbańska Helena (red.). Galicja i jej dziedzictwo. T. II. Rzeszów: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej 1995. ISBN 8386246618;
54. Pencakowski Paweł. Monumenti dimenticati agli ‼Eroi di nessuno”. I cimiteri di guerra in Galizia dal 1914 al 1918. Katalog wystawy Museo Storico Italiano della Guerra. Rovereto: 1996;
55. Pencakowski Paweł. Zapomniane pomniki niczyich bohaterów. W: Wobec Thanatosa - Galicyjskie cmentarze wojenne z lat 1914 – 1918. Vergessene Denkmäler heimatloser Helden. Katalog wystawy w MCK listopad - grudzień 1996. Kraków: Galeria MCK 1996. ISBN 83-857-39-33-5. Ze wstępu: Chcielibyśmy, aby wystawa w Międzynarodowym Centrum Kultu/y przyczyniła się do obudzenia szerszej świadomości społecznej nie tylko w kwestii znaczenia tego wyjątkowego zespołu cmentarzy wojennych, ale i konieczności ich pilnej i skutecznej ochrony. Jest to szczególne wyzwanie dla Krakowa. Bitwa gorlicka, w której oddało życie tak wielu żołnierzy krakowskich pułków, ostatecznie odsunęła od dawnejstolicy niebezpieczeństwo zniszczenia. To właśnie w Krakowie powstały w latach 1916- 1918 plany galicyjskich nekropolii. Tutaj też winien narodzić się szybko skuteczny program ich ochrony. Mam nadzieję, iż prezentowana w naszej Galerii wystawa choć w niewielkim stopniu także się do tego przyczyni;
56. PrvĂĄ svetovĂĄ vojna - pozabudnutĂŠ cintorĂ­ny. SvidnĂ­k: RegionĂĄlna rozvojovĂĄ agentĂşra 2005. ISBN 80-957898-8-0; Świetna, dwujęzyczna (polsko-słowacka) pozycja o 1WW, o cmentarzach. Najnowsze badania, bardzo ciekawe informacje o 1WW w Słowacji. Ze wstępu: Impulsem do realizacji naszego projektu była chęć odnalezienia grobów naszych przodków, którzy polegli podczas pierwszej wojny światowej. Podczas wędrówki po cmentarzach w Galicji byliśmy zaskoczeni uwagą i szacunkiem poświęcanym w Polsce odnowie i konserwacji zabytków na cmentarzach. Na Słowacji cmentarze z pierwszej wojny światowej są niemal zapomniane, a ich stan zostawia wiele do życzenia. Ideę rozwiązania problemu zapomnianych cmentarzy wsparł pracownik naukowy Wojskowego Instytutu Historii, Muzeum Wojskowości w Svidniku, mgr Igor Slepcov, który zajmuje się zagadnieniem walk we wschodnich Karpatach w okresie pierwszej wojny światowej, posiada bogatą dokumentację o jej przebiegu na wschodniej Słowacji, jak i o jej następstwach - wojskowych cmentarzach i grobach. Poszukiwaliśmy możliwości dofinansowania realizacji projektu, który dokumentuje zachowane fakty, które następnie mogą być fundamentem dla nowego szerszego projektu z celem odnowy zabytków wojennych. Dzięki zrozumieniu i wsparciu finansowemu Fundacji Karpackiej wydajemy niniejszą publikację, w której zebraliśmy istniejące dokumenty, materiały i uwagi ekspertów, uzupełnili je własnymi badaniami w terenie i analizą materiałów z Wojskowego Archiwum Historycznego w Trnawie. Smutny stan cmentarzy wojskowych zaczyna się stopniowo poprawiać. Starostowie gmin zaczynają wykorzystywać środki finansowe, które daje im MSW Słowacji na naprawę cmentarzy wojskowych. Na kompleksową rekonstrukcję i odnowę cmentarzy wojskowych trzeba pozyskiwać środki finansowe spoza budżetu państwa, w tym również z poszczególnych funduszy UE na ochronę i odnowę dziedzictwa kulturalnego. Renowację cmentarzy wojskowych od wielu lat wspiera Austriacki Czarny Krzyż. Jego inicjatywa, zaangażowanie i wsparcie finansowe dają świetne efekty. Dzięki wsparciu Austriackiego Czarnego Krzyża zostały uporządkowano cmentarze w Preszowie, Bardejowie, Zborowie, Korejovcach i w Svidniku. Wspólne organizowanie uroczystości poświęcenia odnowionych cmentarzy przypomina zapomnianą historię i spełnia ważną funkcję w informowaniu społeczeństwa. Ważnym partnerem w programie odnowy cmentarzy wojskowych jest Niemiecki Ludowy Związek Opieki nad Cmentarzami Wojskowymi w Niemczech, który w Polsce sfinansował już rekonstrukcje kilku cmentarzy, jego pomoc powinniśmy bardziej wykorzystywać na Słowacji. Największa odpowiedzialność za stan grobów wojskowych i cmentarzy spoczywa na miastach i gminach, na które w jednoznaczny sposób nakłada ją Ustawa o Grobach Wojskowych.
57. Purchla Jacek. Galicyjskie cmentarze wojenne 1914-1918. Galizische KriegerfriedhĂśfe 1914 -1918. W: Wobec Thanatosa - Galicyjskie cmentarze wojenne z lat 1914 – 1918. Katalog wystawy w MCK listopad - grudzień 1996. Kraków: Galeria MCK 1996. ISBN 83-857-39-33-5;
58. Reif Adam. Cmentarze wojenne w Beskidzie Niskim. Gdańsk: Studenckie Koło Przewodników Turystycznych Gdańsk 1981; Wydawnictwo skryptowe. 32 strony. Osiągnęło wysoką cenę w internetowej aukcji Allegro, co wcale nie oznacza wielkich emocji przy czytaniu. Raczej chodzi o wartość sentymentalną lub zbieracką.
59. Ryś Bolesław. Przewodnik po cmentarzach w Limanowej. Limanowa: nakł. własnym autora 1995;
60. Schubert Jan. Austriackie cmentarze wojenne w Galicji z lat 1914-1918. Kraków: Krakowski Oddział Towarzystwa Polsko-Austriackiego ‼Secesja” 1992, ISBN 83-85483-12-8;
61. Schubert Jan. Austro-Węgierskie cmentarze wojskowe z okresu I wojny światowej w Krakowie i okolicy. W: Czerner Olgierd, Juszkiewicz Iwona. Cemetery art - Sztuka cmentarna - L'art de cimeterie. Sympozjum międzynarodowe, październik 1993 - dokumenty. ICOMOS. Polish National Comittee, Museum of Architecture Wrocław. Wrocław: Werk 1995. ISBN 839019645X;
62. Schuster Friedrich ‼Austriacki Czarny Krzyż – opieka nad grobami żołnierskimi. W: Cmentarze wojskowe z I Wojny Światowej w Galicji Zachodniej. (materiały z Konferencji Międzynarodowej 26-29 września 2002r. w Tarnowie); Tarnów: 2002;
63. Soldatengräben und Kriegsdenkmale, Herausgegeben vom k.k. Gewerbefärderungsamte. Wien 1915;
64. Szubrycht Zbigniew. Dukielskie cmentarze wojenne;
65. Szydłowski Tadeusz. Ruiny Polski. Lwów: Wydane z zasiłkami Namiestnictwa i Wydziału Krajowego we Lwowie 1919, s.189 Opis szkód wyrządzonych przez wojnę w dziedzinie zabytków sztuki na ziemiach Małopolski i Rusi Czerwonej. Z 227 rycinami i mapką orientacyjną. Tadeusz Szydłowski podczas wojny pełnił funkcję Konserwatora Zachodniej Galicji. Oto kilka cytatów (za http://www.cmentarze1wojny.freehost.pl/polacy.html - stroną Rafała Pajora z Rajbrotu poświęconą Zachodniogalicyjskim Cmentarzom Wojennym) ‼Rządy wojskowe (...) również do spraw sztuki uważały się za kompetentne i dorosłe. (...) Odkomenderowano tylu i tylu, niezdolnych do służby na froncie, malarzy, architektów, rzeźbiarzy (...) bez względu na to, czy który o zadaniach i sprawach sztuki monumentalnej miał jakieś pojęcie (...). Na tej drodze mogła powstać tylko licha wojenna namiastka (Ersatz) sztuki. Do zakładania cmentarzysk wojskowych w Galicji wzięli się (...) Niemcy, Czesi, Węgrzy, Chorwaci, a najmniej mieli do powiedzenia artyści polscy, na których ziemi ojczystej powstawały te mogiły. Nasze uczucia, nasze dążenia nie były w ogóle brane w rachubę. zrodzić się musiały przede wszystkim dzieła obce, z naszą polską sztuką, z naszym rodzinnym krajobrazem nie mające nic wspólnego (...) Olbrzymia większość wojskowych cmentarzy (...) nie tylko, że jest nam duchowo obca, lecz zarazem szpeci nasz kraj banalnością i brzydotą (...), jakieś dziwaczne ogrodzenie, w nim najróżnorodniejsze pomysły pseudomonumentalne, jakieś obeliski, mauzolea, budowle najdziwaczniejszych kształtów (...) Wyrzeźbione są niemieckie hełmy, austriackie czapki, różne emblematy wojenne, herby monarchii itp. w sposób nie mający nic wspólnego ze sztuką. Banalność motywów, nieumiejetność ich ujęcia dochodzi czasem do granic ostatecznych (...)”
66. Tomala Mieczysław. Niemieckie groby wojenne w Polsce. Warszawa: Fundacja ‼Pamięć” 1998. ISBN: 83-909637-0-1;
67. Ujma Magdalena, Cmentarze wojenne z I Wojny Światowej projektu Dusana Jurkovica w Beskidzie Niskim. Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. Andrzeja Kazimierza Olszewskiego na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Lublin: KUL 1994r.;
68. Weber M. Cmentarzyska i groby naszych bohaterów w Małopolsce. Lwów: 1928;
69. Wykaz cmentarzy wojennych z czasów wojny światowej (1914-1918) położonych na obszarze powiatu sądowego Brzesko. WAP Kraków GW-36, GW-61, GW-62 (Zaginęły GW-63);
70. Wykaz poległych i zmarłych żołnierzy i jeńców oraz plany cmentarzy wojennych w powiecie Brzesko. Zespół GW-36. Korespondencja C. i K. Komendy Wojskowej w Krakowie Oddział Grobów Wojennych. K.U.K. Militärkommando Krakau Kriegsgräbteilung 1914/1916-1918. WAP Kraków, Zespół GW-1,2,3,4,5,6,7,8 oraz GW-22,23,24;
Wydawnictwa periodyczne:
1. ‼Głos narodu”, 27.05.1916. Kraków: 1916;
2. Adamski Antoni: Spoczynek w górskim pejzażu. ‼Gazeta Codzienna Nowiny”. 10.11.2005r.;
3. Bajda Paulina: Surfujemy po cmentarzach. ‼Super Nowości”. 18.07.2006 r.;
4. Bajorek Małgorzata, Bajorek Zbigniew: Kościoły i cmentarze. ‼Almanach Muszyny”. Muszyna: 1991 s. 9-16. ISSN 1234-6276;
5. Bałd Waldemar: Smutne odpoczywanie ‼Gazeta Wyborcza” Kraków nr 0, wydanie krk z dnia 02/11/1996;
6. Bartosz Adam: Recenzja dzieła Jerzego Drogomira, Polegli w Galicji Zachodniej 1914−1915. ‼Kwartalik Historii Żydów”. Warszawa: nr 2/2006 (218). ISSN 1425-9966; M.in. autor polemizuje z M. Łopatą na temat interpretacji napisu na nagrobku żydowskiego żołnierza pochowanego w Owczarach. Całość można znaleźć tu: http://www.ceeol.com/aspx/getdocument.aspx?logid=5&id=15f8fd69-d726-4938-872a-9f076c48574f ;
7. Bartosz Adam: Zakliczyn - wojskowy cmentarz żydowski, "Spotkania z Zabytkami". Warszawa: Towarzystwo Opieki nad Zabytkami 1991 nr 5; s. 30. ISSN: 0137-222X;
8. Bartosz Adam: Żydowskie cmentarze wojenne w Galicji Zachodniej. ‼Rocznik Tarnowski”, Tarnów: Tarnowskie Towarzystwo Kulturalne, Muzeum Okręgowe w Tarnowie 1991/92. ISSN 1641-6902;
9. Beskidzkie krzyże: "Spotkania z Zabytkami". Warszawa: Towarzystwo Opieki nad Zabytkami 1991 nr 5, s. 28-29. ISSN: 0137-222X;
10. Biernacki J. Groby i cmentarze wojenne. ‼Bellona” T. 41;
11. Bochenek Witold: Cmentarze wojenne z okresu Bitwy Gorlickiej w maju 1915 roku: lekcja historii w terenie. ‼Wszystko dla Szkoły”, Warszawa: Wyd. ‼Sukurs” 1998, nr 3. ISSN 1425-6843;
12. Bombová Eva: Zborovská pieta. ‼Smena” - Roč. 45, č. 222 (19.9.1992) s.3;
13. Boroń Piotr M.: Cień ambasadora w Krempnej. "Czas" Kraków: 1991 nr 180, s. 9. ISSN: 0137-222X; Dotyczy odbudowy wojskowego cmentarza z czasów I wojny światowej i jego uroczystego otwarcia.
14. BořutovĂĄ Dana: VojnovĂŠ vĂ­zie Duąana Jurkoviča (Odraz totality v diele humanistu). "ARS" 2-3/1993, s. 135-143;
15. BořutovĂĄ Dana: VojnovĂŠ vĂ­zie Duąana Jurkoviča (Odraz totality v diele humanistu). ARS 2-3/1993, s. 135-143
16. Boryczko Emil: Architektura cmentarzy wojennych 1914/1915 Jana Szczepkowskiego. ‼Aura” 1993. Nr 11;
17. Boryczko Emil: Przywróćmy naszym cmentarzom wojennym 1914/15 ich krzyże. ‼Ave”;
18. Brzoskwinia Waldemar: Twierdza poległych. ‼Spotkania z Zabytkami”, Warszawa: Oficyna Wydawnicza TOnZ 1996, nr 11. ISSN 0137-222X;
19. Burkacki Waldemar: ‼Opisu” ciąg dalszy. ‼Gościniec” 1980, nr 7-8. ISSN 1642-0853;
20. ÄŚechovĂĄ Marcela: O rok chcĂş prĂ­są nova. PrĂ­sluąnĂ­ci Bundeswehru pracovali na vojenskom cintorĂ­ne v Niżnej Polianke. ‼BardejovskĂŠ novosti” - Roč. 12, č. 39 (26.9.2001) s.1,2;
21. ÄŚervĂ­nka Jozef: Sviečka pre mŕtveho Nemca. Vąetci mŕtvi sĂş si rovnĂ­. ‼SlovenskĂ˝ vĂ˝chod” - Roč. 2, č. 251 (31.10.1992) s.1,3 - VS
22. Christusfigur als Krieger idealisiert. Wkładka ilustrowana do ‶Krakauer Zeitung” 1916;
23. Chrudzimska-Uhera Katarzyna: Austriackie cmentarze z I Wojny Światowej w Galicji autorstwa Jana Szczepkowskiego. ‼Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”. Warszawa Komitet Nauk o Architekturze i Wydawnictwo DiG Sp.j. 2001, nr 3. ISSN: 0023-5865;
24. Chumiński Jerzy: Wojenne inskrypcje. ‼Spotkania z Zabytkami”, Warszawa: Oficyna Wydawnicza TOnZ 1987, nr 5. ISSN 0137-222X;
25. Cmentarz Legionowy w Marcinkowicach. ‼Gazeta Krakowska” 1988, 25 X 1988;
26. Cmentarzyk Legionowy w Marcinkowicach. ‼Panteon Polski”, 1928 r., nr 51;
27. Ħobejová Eva: A odpočinutie večné daj im Pane! Nielen o cintorínoch v kraji pod Duklou. ‼Smena” - Roč. 45, č. 228 (24.9.1992) s.5;
28. Dańko Ireneusz: Bitwa Gorlicka. Mogiły ich połączyły. ‼Gazeta Wyborcza” Kraków nr 0, wydanie krk z dnia 04/05/1995;
29. Drozd Edward: Muszyńskie cmentarze. ‼Almanach Muszyny”. Muszyna: 1997 s. 49-56. ISSN 1234-6276;
30. Duda Oktawian: Cmentarz wojenny w Muszynie. ‼Almanach Muszyny”. Muszyna: 1995 s. 34-36. ISSN 1234-6276;
31. Duda Oktawian: Cmentarze wojenne z lat 1914-1918 w Beskidach. ‼Wierchy” Warszawa: Oficyna Wydawnicza ‼Wierchy” Centralnego Ośrodka Turystyki Górskiej PTTK 1984. ISSN 0137-3829;
32. Dukla bude v novom ąate. ‼SlovenskĂ˝ vĂ˝chod” - Roč. 4, č. 177 (1.8.1994) s.2;
33. Dulla MatĂşą: VojenskĂŠ cintorĂ­ny v zĂĄpadnej Haliči od Duąana Jurkoviča. ‼ArchitektĂşra a urbanizmus”. Roč.30, č.1-2, 1996;
34. Ellnain Zbigniew: Odkupiony i uratowany. ‼Spotkania z zabytkami” 1997 nr 7. ISSN: 0137-222X; o cmentarzu nr 301 w Żegocie;
35. Ellnain Zbigniew: Pamięć po żołnierzach Wielkiej Wojny. "Spotkania z zabytkami" Warszawa: Towarzystwo Opieki nad Zabytkami 2003, nr 11. ISSN: 0137-222X; Historia o tym, jak jeden z żołnierzy niemieckich z cmentarza nr 302 w Żegocinie odzyskał po latach twarz. Rodzina odnalazła jego miejsce pochówku kilka lat temu i umieściła na mogile tabliczkę ze zdjęciem. Niesamowite wrażenie robi dziecięca twarz w pikelhaubie. Zginął mając niespełna 19 lat.
36. Ellnain Zbigniew: Zapomniane. ‼Spotkania z zabytkami” 1998 nr 4. ISSN: 0137-222X; o cmentarzach 305-307 w Łąkcie;
37. ewg: Krzyże przypominają. ‼Gazeta Codzienna Nowiny”. 12.05.2004r.;
38. Feliński Roman: Pomniki wojny i zmartwychwstania Polski, ‼Rzeczy Piękne”, 1919, nr 2; Praca wybitnego przedwojennego architekta, założyciela Towarzystwa Urbanistów Polskich, w której przedstawił dość popularne w okresie międzywojennym negatywne poglądy o ‼pruskim czy teutońskim duchu” cmentarzy, ich skali oraz sposobie narzucania społeczeństwu polskiemu tego przedsięwzięcia. Kilka cytatów (za http://www.cmentarze1wojny.freehost.pl/polacy.html stroną Rafała Pajora z Rajbrotu poświęconą Zachodniogalicyjskim Cmentarzom Wojennym ) ‼(...) były rząd już w czasie wojny rozpoczął na ziemi naszej tworzenie <<monumentalnych>> cmentarzy z pomnikami, a wystawy różnych <<Kriegerfriedhofe>> i <<Kriegerdenmaler>> wykazały, iż krajowi naszemu, naszym polskim, wiejskim okolicom grozi zalew pomników niemieckiego smaku i ducha. Co gorsza, tym cmentarzom rzadko udaje się dążenie do monumentalności (...) Poznajmy okolice Brzeska, Jasła, Gorlic, Wirchnego, Orłówki, Sącza itd. Jakże nieszczęśliwie ozdobione zwałami ciosów lub piramidami obelisków, budyneczków o najdziwniejszych kształtach, na których tylko dorzucone krzyże tu i ówdzie wskazują, że to nie przystanki kolejowe (...) Prawda, że nie mieliśmy najmniejszego wpływu wtenczas, praca nad nagrobkami była jednym z szeregu wojskowej administracji, która naprawdę nie bawiła się w sentymenta, ale po cóż ten cały nakład pracy, materiału i siły roboczej”. Feliński proponował ‼(...) kasatę całości lub części tych dziwolągów, aby nasz kraj uwolnić od obcego piętna”.
39. Flakowicz Janusz: Ślady ‼wielkiej wojny” na Pogórzu. "Centrum Pogórza" CTiDK w Zakliczynie, nr 2. Całość tu: http://www.gimnazjum.zakliczyn.pl/stronynaucz/publik/zakliczyn/groby.htm;
40. Frodyma Roman. Cmentarz wojenny nr 10 Wola Cieklińska. ‼Region Jasielski” - Pismo Społeczno-Kulturalne. Jasło: Jasielska Federacja Regionalnych Towarzystw Kultury w Jaśle 2004, nr 5 (47). ISSN: 1428-1279;
41. Frodyma Roman: Budowa cmentarzy wojennych. ‼Region Jasielski” - Pismo Społeczno-Kulturalne. Jasło: Jasielska Federacja Regionalnych Towarzystw Kultury w Jaśle 2003, nr 5(41). ISSN 1428-1279;
42. Frodyma Roman: Cmentarną ścieżką. Warszawa, ‼Płaj - Almanach Karpacki”, półrocznik Towarzystwa Karpackiego, 2000, nr 20. ISBN: 83-85258-22-1;
43. Frodyma Roman: Echa wielkiej wojny. Budowa cmentarzy wojennych. ‼Region Jasielski” - Pismo Społeczno-Kulturalne. Jasło: Jasielska Federacja Regionalnych Towarzystw Kultury w Jaśle 2003, nr 6(42). ISSN 1428-1279;
44. Frodyma Roman: Galicyjskie Zaduszki. "Harnaś". Gliwice: Studenckie Koło Przewodników Górskich "Harnasie", OU PTTK przy Politechnice Śląskiej 2002, nr 16;
45. Frodyma Roman: Karpackim bohaterom. Pamiątki I wojny światowej w krajach Europy Środkowej. ‼Płaj - Almanach Karpacki”, półrocznik Towarzystwa Karpackiego 2000, nr 20. ISBN: 83-85258-22-1;
46. Frodyma Roman: Okręg cmentarny Nr 1 Żmigród. ‼Region Jasielski” - Pismo Społeczno-Kulturalne. Jasło: Jasielska Federacja Regionalnych Towarzystw Kultury w Jaśle 2003, nr 6(42). ISSN 1428-1279;
47. Frodyma Roman: Opis cmentarzy wojennych Okręgu nr 1 Żmigród – Cmentarz nr 9 Łysa Góra. ‼Region Jasielski” - Pismo Społeczno-Kulturalne. Jasło: Jasielska Federacja Regionalnych Towarzystw Kultury w Jaśle 2004, nr 5 (47). ISSN: 1428-1279;
48. Frodyma Roman: Opis cmentarzy wojennych Okręgu nr 1 Żmigród – Cmentarz nr 11 Wola Cieklińska. ‼Region Jasielski” - Pismo Społeczno-Kulturalne. Jasło: Jasielska Federacja Regionalnych Towarzystw Kultury w Jaśle 2004, nr 6. ISSN 1428-1279;
49. Frodyma Roman: Opis Cmentarzy wojennych Okręgu Nr 1 Żmigród – Desznica i Nowy Żmigród.‼Region Jasielski” - Pismo Społeczno-Kulturalne. Jasło: Jasielska Federacja Regionalnych Towarzystw Kultury w Jaśle 2004, nr 4(46). ISSN 1428-1279;
50. Frodyma Roman: Opis Cmentarzy wojennych Okręgu Nr 1 Żmigród – Grab.‼Region Jasielski” - Pismo Społeczno-Kulturalne. Jasło: Jasielska Federacja Regionalnych Towarzystw Kultury w Jaśle 2004, nr 2(44). ISSN 1428-1279;
51. Frodyma Roman: Opis Cmentarzy wojennych Okręgu Nr 1 Żmigród – Krempna.‼Region Jasielski” - Pismo Społeczno-Kulturalne. Jasło: Jasielska Federacja Regionalnych Towarzystw Kultury w Jaśle 2004, nr 3(45). ISSN 1428-1279;
52. Frodyma Roman: Opis Cmentarzy wojennych Okręgu Nr 1 Żmigród – Ożenna. ‼Region Jasielski” - Pismo Społeczno-Kulturalne. Jasło: Jasielska Federacja Regionalnych Towarzystw Kultury w Jaśle 2004, nr 1(43). ISSN 1428-1279;
53. Frodyma Roman: Opis Cmentarzy wojennych Okręgu Nr 2 Jasło – Cmentarz wojenny nr 14 Cieklin. ‼Region Jasielski” - Pismo Społeczno-Kulturalne. Jasło: Jasielska Federacja Regionalnych Towarzystw Kultury w Jaśle 2005, nr 1(49). ISSN 1428-1279;
54. Frodyma Roman: Opis Cmentarzy wojennych Okręgu Nr 2 Jasło – Cmentarz nr 15 Harklowa. ‼Region Jasielski” - Pismo Społeczno-Kulturalne. Jasło: Jasielska Federacja Regionalnych Towarzystw Kultury w Jaśle 2005, nr 2(50). ISSN 1428-1279;
55. Frodyma Roman: Opis Cmentarzy wojennych Okręgu Nr 2 Jasło – Cmentarz nr 16 Osobnica. ‼Region Jasielski” - Pismo Społeczno-Kulturalne. Jasło: Jasielska Federacja Regionalnych Towarzystw Kultury w Jaśle 2005, nr 2(50). ISSN 1428-1279;
56. Frodyma Roman: Opis Cmentarzy wojennych Okręgu Nr 2 Jasło.‼Region Jasielski” - Pismo Społeczno-Kulturalne. Jasło: Jasielska Federacja Regionalnych Towarzystw Kultury w Jaśle 2004, nr 6. ISSN 1428-1279;
57. Frodyma Roman: Opis cmentarzy wojennych Okręgu nr 2 Jasło: Cmentarz nr 13 Cieklin. ‼Region Jasielski” - Pismo Społeczno-Kulturalne. Jasło: Jasielska Federacja Regionalnych Towarzystw Kultury w Jaśle 2005, nr 1(49). ISSN 1428-1279;
58. Frodyma Roman: Pod Cieklinką. Wieś Cieklin w I wojnie światowej i cmentarze wojenne. ‼Płaj - Almanach Karpacki”, półrocznik Towarzystwa Karpackiego 2000, nr 20. ISBN: 83-85258-22-1;
59. Fuerst Tomasz Ch.: W naturalnym pięknie stoków. ‼Gazeta Wyborcza” Rzeszów nr 184, wydanie rzr z dnia 08/08/2003, str. 16;