Mam do przeanalizowania taki tekst
Witold Gombrowicz
Pierwszorzędny pisarz drugorzędny
[1] Czytam Sienkiewicza. Dręcząca lektura. Mówimy: to dość kiepskie, i czytamy dalej. Powiadamy: ależ to taniocha – i nie możemy się oderwać. Wykrzykujemy: nieznośna opera! i czytamy w dalszym ciągu, urzeczeni.
[2] Potężny geniusz! – i nigdy chyba nie było tak pierwszorzędnego pisarza drugorzędnego. To Homer drugiej kategorii, to Dumas Ojciec pierwszej klasy. Trudno też w dziejach literatury o przykład podobnego oczarowania narodu, bardziej magicznego wpływu na wyobraźnię mas. Sienkiewicz, ten magik, ten uwodziciel, wsadził nam do głowy Kmicica wraz z Wołodyjowskim oraz panem Hetmanem Wielkim i zakorkował je. Odtąd nic innego Polakowi nie mogło naprawdę się podobać, nic antysienkiewiczowskiego, nic asienkiewiczowskiego. To zaszpuntowanie naszej wyobraźni sprawiło, że wiek nasz przeżywaliśmy jak na innej planecie i niewiele z myśli współczesnej przenikało w nas. Przesadzam? Gdyby historia literatury przyjęła jako kryterium wpływ sztuki na ludzi, Sienkiewicz (ten demon, ta katastrofa naszego rozumu, ten szkodnik) powinien by zajmować w niej pięć razy więcej miejsca niż Mickiewicz. Któż czytał Mickiewicza z własnej i nieprzymuszonej woli, któż znał Słowackiego? Krasiński, Przybyszewski, Wyspiański... byłoż to coś więcej niż literatura narzucona, literatura wymuszona? Lecz Sienkiewicz to wino, którym rzeczywiście upijaliśmy się i tu serca nasze biły... i z kimkolwiek się rozmawiało, z lekarzem, z robotnikiem, z profesorem, z ziemianinem, z urzędnikiem, zawsze natrafiało się na Sienkiewicza, na Sienkiewicza jako na ostateczny, najbardziej intymny sekret polskiego smaku, polski „sen o urodzie”. Często był to Sienkiewicz zamaskowany – lub nie wyznany tylko, wstydliwie tajony – albo nawet czasem zapomniany – lecz zawsze Sienkiewicz. Dlaczego po Sienkiewiczu pisano jeszcze i wydawano książki – które nie były już książkami Sienkiewicza?
[3] Ażeby zrozumieć nasz romans sekretny (gdyż kompromitujący) z Sienkiewiczem, należy dotknąć sprawy drastycznej, a mianowicie problemu „wytwarzania urody”. Być urodziwym, pociągającym, ponętnym – to pragnienie nie tylko kobiety i, być może, im naród jest słabszy i bardziej zagrożony, tym dotkliwiej odczuwa potrzebę urody, która jest wezwaniem do świata: patrz, nie prześladuj mnie, kochaj! Lecz piękność potrzebna jest nam także, aby móc zakochać się w sobie i w swoim – i w imię tej miłości stawić opór światu. Narody zatem zwracają się do swoich artystów, aby oni wydobyli z nich piękność i stąd w sztuce piękność francuska, angielska, polska lub rosyjska. Czy ktokolwiek opracował historię urody polskiej w ciągu dziejów? Trudno o temat ważniejszy, gdyż uroda twoja określa nie tylko twój smak, ale i cały twój stosunek do świata, pewne rzeczy stają ci się niemożliwe do przyjęcia nie dlatego, abyś je potępiał, lecz ponieważ są „nietwarzowe”, ponieważ „szkodzą ci na typ”, ponieważ – z nimi – nie mógłbyś urzeczywistnić tej piękności, jakiej pragniesz, na jaką się stylizujesz. Tak więc kobieta, która stylizuje się na dziecko, lub na trzpiotkę, nie chce, nie lubi, nie kocha myślenia, ułan zasię musi lubić wódkę, choćby jej nie lubił, wyrostek musi kochać papierosy. [...]
[4] Sienkiewicz [...] z rozkoszą oddaje się cały na usługi przeciętnej wyobraźni, a rezygnując z duch, nie rezygnuje jednak z talentu i w ten sposób dochodzi do sztuki arcyzmysłowej, opartej na zaspokajaniu niewyżytych skłonności mas, staje się dostarczycielem przyjemnych snów ... do tego stopnia, iż zachwycona przeciętność krzyczy: cóż za geniusz! I rzeczywiście, jest to sztuka w pewnym specjalnym znaczeniu genialna, genialna właśnie dlatego, że wywodzi się z rządcy podobania się i czarowania- i stąd ta wspaniałość narracji – intuicja gdy idzie o wystrzeganie się tego, co może zmęczyć, znudzić, co nie bawi – ten skok, ta barwność, ta melodia ... Niezwykły geniusz, ale nieco żenujący, geniusz od tych nieco wstydliwych marzeń, którym oddajemy się przed zaśnięciem, geniusz, którym lepiej nie chwalić się przed zagranicą. [...]
[5] Jest to bowiem geniusz „łatwej urody”. Z przerażającą skutecznością spłyca on wszystko, czego się dotknie, następuje tu swoiste pogodzenie życia z duchem, wszystkie antynomie, którymi krwawi się poważna literatura, zostają złagodzone i w rezultacie otrzymujemy powieści, które podlotki mogą czytać bez rumieńca. Dlaczegóż ten bezmiar tortur i okropności, jakimi wypełniona jest Trylogia lub Quo vadis, nie wzbudzają protestu we wrażliwych dziewicach, które omdlewają czytając Dostojewskiego? Gdyż wiadomo, że tortury sienkiewiczowskie opisane są „dla przyjemności”, tu nawet ból fizyczny staje się cukierkiem. Świat jego jest groźny, potężny, wspaniały, ma wszystkie zalety prawdziwego świata, ale naklejono na nim etykietkę „dla zabawy” wskutek czego ma jeszcze i tę zaletę, że nie przeraża.
[6] Lecz zabawa nie byłaby, sama przez się, taka zła, bo nigdzie nie jest powiedziane, że nie wolno się bawić, kokietować, marzyć... gdyby ta igraszka wartościami nie przybierała pozorów kultu wartości. Nikt nie broni sprzedawać kota, nie należy jednak sprzedawać kota w worku. Gdybyśmy zapytali Sienkiewicza: – Dlaczego upiększa pan historię? Dlaczego upraszcza pan ludzi? Dlaczego karmi pan Polaków stekiem naiwnych iluzji? Dlaczego usypia pan sumienia, tłumi pan myśl i hamuje postęp? – odpowiedź jest gotowa, zawarta w ostatnich słowach Trylogii: dla pokrzepienia serc. A zatem Naród stanowi ostateczne jego usprawiedliwienie. Lecz, oprócz narodu, także Bóg. Gdyż to właśnie ma być, w pojęciu Sienkiewicza i jego wielbicieli, pisarstwo par excellence moralne, oparte mocno na światopoglądzie katolickim, literatura „czysta”. Z czego okazuje się, że punkty wyjściowe Sienkiewicza zgodne są z naszą wiekową tradycją: wszystko, co się pisze, pisze się w imię Narodu i Boga, Boga i Narodu.
[7] Łatwo dostrzec, że te dwa pojęcia – naród i Bóg – nie dadzą się ze sobą całkowicie pogodzić, a w każdym razie nie nadają się do tego, aby je szeregować jedno obok drugiego. Bóg – to moralność absolutna, a naród to grupa ludzka o określonych dążeniach, walcząca o byt... Musimy więc decydować, czy najważniejszą naszą racją jest nasze poczucie moralne, czy też interesy naszej grupy. Otóż pewne jest, że zarówno u Mickiewicza, jak u Sienkiewicza, Bóg podporządkowany został narodowi i cnota była dla nich przede wszystkim narzędziem walki o zbiorową egzystencję. [...] Na pozór więc tylko jest Sienkiewicz pisarzem katolickim i ładna jego cnota jest o sto mil od prawdziwej cnoty katolickiej, bolesnej, niewdzięcznej, będącej kategorycznym odepchnięciem zbyt łatwych uroków – cnota jego nie tylko doskonale godzi się z ciałem, ale nawet zdobi je jak uśmiech. Dlatego literaturę Sienkiewicza można by zdefiniować jako zlekceważenie wartości absolutnych w imię życia i jako propozycję „życia ułatwionego”.
MOJE ODPOWIEDZI
1. (0-2 pkt.) Które z podanych sformułowań odbiega stylistycznie od pozostałych?
a. Sienkiewicz to wino, którym rzeczywiście upajaliśmy się.
b. Sienkiewicz [...] staje się dostarczycielem przyjemnych słów.
c. Na pozór więc tylko jest Sienkiewicz pisarzem katolickim.
d. Świat jego jest groźny, potężny, wspaniały [...], ale naklejono na nim etykietkę dla zabawy.
Na czym polega owa odmienność ?
Odmienność ta polega na tym, że pozostałe sformułowania traktują o osobie Sienkiewicza, natomiast to sformułowanie dotyczy świata przez niego przedstawionego.
2. (0-1 pkt.) Dlaczego zdaniem autora tekstu, po lekturze Sienkiewicza Polakom nie mogło się już naprawdę podobać ,,nic antysienkiewiczowskiego, nic asienkiewiczowskiego"? (akapit 2.)
Według autora tekstu, Polakom nie mogło się już podobać nic po Sienkiewiczu, ponieważ wywarł on tak ogromny wpływ na wyobraźnię narodu, oczarował go, na trwale zapisał w ludziach postacie jakie stworzył w swoich dziełach.
3. (0-4 pkt.) Wyjaśnij, na czym polega ,,kompromitujący romans" Polaków z Sienkiewiczem oraz jakie pociąga za sobą konsekwencje. (akapit 3.)
,,Kompromitujący romans" Polaków z Sienkiewiczem polega na wydobywaniu przez poetę za sprawą literatury, ukrytego piękna narodu polskiego. Pozwoliło to określić Polakom nie tylko ich stosunek do siebie, ale również do świata.
4. (0-3 pkt.) Wyjaśnij, dlaczego pisarstwo Sienkiewicza to ,,sztuka w pewnym specjalnym znaczeniu genialna" (akapit 4.)
Pisarstwo Sienkiewicza to ,,sztuka w pewnym specjalnym znaczeniu genialna" ponieważ swoimi korzeniami sięga do chęci podobania się i czarowania. Sienkiewicz wystrzegał się tego co czytelnika może nudzić i męczyć. Jest to w pewien sposób genialne, ponieważ dotyka nasze głęboko skrywane marzenia.
5. (0-4 pkt.) Przedstaw jak rozumiesz stwierdzenie Sienkiewicz to ,,geniusz <<łatwej urody>>". (akapit 5.)
Sienkiewicz to ,,geniusz <<łatwej urody>>" ponieważ świat przez niego przedstawiony, mimo podobieństw do świata realnego jest spłycony. W utworach Sienkiewicza nawet brutalne zdarzenia przedstawione są w sposób niewywołujący oburzenia ani zawstydzenia. Świat przedstawiony jest w sposób prosty i łatwy, aby był przyswajalny przez każdego człowieka.
6. (0-2 pkt.) Jakie, zdaniem Gombrowicza, negatywne konsekwencje dla zbiorowej wyobraźni pociąga za sobą realizacja Sienkiewiczowskiej idei ,,krzepienia serc"? (akapit 6.)
Realizacja Sienkiewiczowskiej idei ,,krzepienia serc" może mieć negatywne konsekwencje dla zbiorowej wyobraźni, ponieważ Sienkiewicz bawi się wartościami człowieka, sprawiając, że przybierają one pozór kultu wartości. Sienkiewicz również upiększa historię i upraszcza ludzi, przez co tłumi myśli i hamuje postęp.
7. (0-2 pkt.) Dlaczego ,,te dwa pojęcia - naród i Bóg - nie dadzą się ze sobą całkowicie pogodzić, a w każdym razie nie nadają się do tego, aby je szeregować jedno obok drugiego"? (akapit 7.)
Wartości tych nie da się całkowicie pogodzić, ponieważ Bóg reprezentuje wartości moralne. Naród natomiast jest zbiorowością ludzi walczących o przetrwanie. Należy więc wybrać czy ważniejsze jest życie zgodnie z zasadami moralnymi czy interesy społeczeństwa.
8. (0-2 pkt.) Dlaczego, zdaniem Gombrowicza, Sienkiewicz w rzeczywistości nie jest pisarzem katolickim ? (akapit 7.)
Według Gombrowicza, Sienkiewicz w rzeczywistości nie jest pisarzem katolickim, ponieważ w swoich utworach Boga podporządkował narodowi, a cnoty użył jako narzędzi do walki o narodową egzystencję. Sienkiewicz wybrał naród, a ten z Bogiem nie da się całkowicie połączyć.
9. (0-4 pkt.) Zinterpretuj tytuł w kontekście wypowiedzi Gombrowicza.
Sienkiewicz jest z jednej strony pisarzem pierwszorzędnym ponieważ porusza kwestie narodowe, narodowowyzwoleńcze, pisze ,, ku pokrzepieniu serc". Z drugiej strony pisze w sposób prosty i upiększa rzeczywistość, dostosowuje Boga do potrzeb swojej literatury.
10. (0-1 pkt.) Gombrowicz wypowiada się o postawie twórczej Sienkiewicza:
a. pobłażliwie
b. polemicznie
c. z rezerwą
d. w każdy z podanych sposobów
11. (0-1 pkt.) Które z podanych zdań trafnie oddaje zabarwienie emocjonalne tekstu?
a. Gombrowicz pisze z pasją, silnie uwydatniając swój punkt widzenia.
b. Gombrowicz pisze w sposób wyważony, chłodny i obiektywny.
c. Gombrowicz zupełnie bezpodstawnie, cynicznie i złośliwie drwi i szydzi ze wszystkiego.
d. Żadne z powyższych zdań nie oddaje zabarwienia emocjonalnego tego tekstu.
